سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 3 صفحه 476

نیست. اما اینجا که مسألۀ ظهور نیست، مسألۀ حکم عقل است، عقل هم گفتیم: آنجایی که قدرت ناشی از خود امر باشد و قدرت به دنبال امر تحقق پیدا کند او را کافی در صحت امر می بیند. اگر قدرت ناشی از امر هم کفایت در صحت امر و تعلق امر کرد، پس دیگر ما حق نداریم تعبیر بکنیم که الامر یتوقف علی القدره، برای اینکه معنای توقف تقدم رتبی است، معنایش این است که اول قدرت بر متعلق، بعد امر. گفتیم: هیچ ضرورتی ندارد که اول قدرت بر متعلق باشد بعد امر تحقق پیدا کند، بلکه اگر قدرت بر متعلق به دنبال امر هم پیش بیاید و امر دخالت و نقشی در این قدرت داشته باشد هیچ مانعی ندارد. پس با ملاحظه آن دو جهت که اولا قدرت بر متعلق مربوط به زمان تکلیف نیست بلکه مربوط به زمان مکلف به است، و توجه به اینکه قدرت لازم نیست مع قطع نظر عن الامر باشد حتی قدرت به سبب الامر هم از نظر عقل کفایت در تکلیف می کند برای اینکه مسأله مسأله عقلی صرف است، جواب از این دور داده می شود و از این راه هم نمی توانیم استحاله ذاتیه را قائل بشویم.

یک وجه دیگری هم هست که این یک قدری مختصر است عرض می کنیم، بعد یک وجه چهارمی هست که مرحوم محقق نائینی(ره) ذکر کردند، و بعض الاعلام(ره) هم آن را به عنوان احسن الادله و احسن الوجوه توصیف کردند، أن شاء الله بعد عرض می کنیم.

استحالۀ اجتماع دو لحاظ آلی و استقلالی

اما دلیل سوّم مسأله این است می گویند: اگر قصد الامر در متعلق اخذ بشود 7 یک تالی فاسد محالی دارد، و آن این است که لازم می آید که به امر، (نه قص الامر)، هم لحاظ آلی و هم لحاظ استقلالی تعلق گرفته باشد و شیء واحد نمی شود هم لحاظ آلی و هم لحاظ استقلالی به او تعلق بگیرد، حالا چطور این لازم می آید؟ گفته اند: مولا به طور کلی وقتی که امر می کند به یک مأمور به و به یک متعلقی، اینجا لحاظ مولا در رابطۀ با خود این امر لحاظ آلی است، برای اینکه هدف مولا که امر نیست، امر وسیله است برای تحقق مأمور به، وقتی مولا به عبدش می گوید: «اشتر اللحم»، آنی که ملحوظ اصلی و هدف اصلی مولا است، «شراء اللحم» است. اما نفس امر که عبارت از مفاد هیئت افعل اشتر باشد، او از نظر مولا ملحوظ آلتا هست، یعنی نظر استقلالی به امر ندارد مثل آینه ای است که وسیله این است که انسان خودش را در آینه ببیند و هدف آینه نیست، هدف آن صورتی است که در آینه ملاحظه می شود و مرئی واقع می شود.

لحاظ امر آلی یا استقلالی

پس مولا به طور کلی در مقام امر خود امر را یا آله لحا می کند یا استقلالا، مأمور به را چه طوری