سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 3 صفحه 480

باشد و فعلا در خارج وجود داشته باشد، و چه افرادی که به اصطلاح منطق، مقدّره الوجود باشد که الان وجود ندارد لکنم در آینده وجود پیدا می کند. بالاخره موضوع در این قضیۀ حقیقیه، طبیعت نیست بلکه موضوع، افراد است منتها نه در محدوده خاصّی، بلکه افراد چه در زمان صدور قضیه و چه در زمان های بعد، همه داخل در موضوع هستند.

قسم سوم قضیۀ خارجیه است. قضیۀ خارجیه عبارت از این است که موضوع، عبارت از افراد است منتها در محدوده خاص، افرادی که بالفعل وجود دارند، به تعبیر آنها: محققه الوجود است. پس در حقیقت روی این تعریف ها قضیۀ حقیقیه یک برزخی می شود بین قضیۀ طبیعیه و بین قضیۀ خارجیه. از یک طرف به پای قضیۀ طبیعیه نمی رسد برای اینکه حکم را روی افراد برده نه روی طبیعت. از طرفی مقامش از قضیۀ خارجیه بالاتر است برای اینکه دایره افراد را محدود نکرده است، هم محقّقه الوجود را شامل می شود و هم مقدّره الوجود.

قضایای حقیقیه در شرع

مرحوم آقای نائینی(قدّس سرّه) می فرمایند: نوع قضایایی که در مقام بیان احکام شرعیه وارد شده است به صورت قضیۀ حقیقیه است، مثل اینکه در باب حج می گوید: «المستطیع یجب علیه الحج». این«المستطیع» ناظر به افراد است نه خصوص افرادی که در زمان صدور حکم، مستطیع باشند، بلکهخ هر انسانی که در آینده هم وجود پیدا کند و استطاعت پیدا کند«المستطیع یجب علیه الحج» شاملش می شود. پس نمی توانیم تردیدی در این معنا داشته باشیم که این«المستطیع یجب علیه الحج، قضیه حقیقیه». وقتی که قضیه حقیقیه شد می فرمایند: قضایای حقیقیه رجوع به قضایای شرطیه می کند، یعنی بتا اینکه صورتش صورت قضیه حملیه است چون که در قضیۀ حملیه موضوع و محمول داریم و اتحاد و هو هویت بین موضوع و محمول است، لکن در باطن، این قضیۀ حقیقیه برگشت به قضیۀ شرطیه می کند که قضیۀ شرطیه دیگر موضوع و محمول ندارد، بلکه مقدّم و تالی دارد و این اثر بر او بار است که عرض می کنیم ان شاء الله. لذا می فرماید: «المستطیع یجب علیه الحج» در حقیقت برگشت به این می کند که«اذا استطعتم یجب علیکم الحج» دیگر«المستطیع» ی که عنوان موضوع داشت حالا عنوان مقدّم پیدا می کند و«یجب الحج» ی که عنوان مثلا محمول داشت اینجا عنوان تالی پیدا می کند. اگر قضیه شرطیه شد چه اثری دارد؟

می فرماید: قضایای شرطیه خصوصیتش این است که اگر مولا گفت: «اذا استطعتم یجب علیکم الحج» مفادش این نیست که بر شما لازم است مستطیع بشوید تا حج بر شما واجب بشود. مسأله وجوب استطاعت و وجوب تحصلی استطاعت در این قضیه مطرح نیست، بلکه فرض وجودش را