سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 3 صفحه 490

اقامه الصلاه» یا بگوید«ایها الناس اذا زالت الشمس یجب علیکم» نماز ظهر و عصر، «اذا تحقق غروب شمس»، «فیجب علیکم صلاه مغرب و عشاء» در این قیود غیر اختیاریه، لا محاله، رجوع قضیۀ حقیقیه به قضیۀ شرطیه مطرح است.

دو اشکال بر غیر اختیاری بودن قصد امر

ایشان فرمودند: قص الامر از امور غیر اختیاریه است. برای این که امر فعل مولا است و فعل مولا که در اختیار عبد نیست، اصولا فعل دیگری در اختیار انسان نیست. آنچه که در اختیار انسان است افعال اختیاریه صادره از خودش است. پس به فرمایش ایشان«قصد الامر» هم در ردیف«زوال الشمس» و در ردیف بلوغ و عقل و امثال ذلک از امور غیر اختیاریه قرار می گیرد. پس در حقیقت حال جاهای دیگر هم قبول نکنید آنچه که محل بحث است که عبارت از«قصد الامر» است، قبول کردید که اینجا رجوع به قضایای شرطیه می کند. می گوییم: به دو دلیل این حرف را نمی پذیریم، یک ادلیل این است که اصلا غیر اختیاری بودن«قصد الامر» را قبول نداریم؛ چرا؟ مگر امر، فعلا مولا نیست؟ مگر فعل مولا در اختیار من و شماست؟ می گوییم نه، همان طوری که اگر نظرتان باشد، در جواب یکی از همین ادله گذشته، این مطلب را بیان کردیم که نیاز به قصدالامر در چه زمان و در چه ظرفی مطرح هست، آیا قص الامر را در مقام جعل و در مقام امر لازم داریم یا در ظرف امتثال امر مولا، لازم داریم؟

گفتیم آن قدرتی که در متعلق شرط است، مربوط به زمان امتثال است، در زمان تعلق حکم و جعل حکم، قدرت چه نقشی دارد؟ وجود و عدمش مساوی است، اما ظرف امتثال را باید ملاحظه کرد، کما این که یک نکتۀ دیگری را هم اضافه کردیم و آن نکته این بود که آن قدرتی که در رابطه با متعلق لازم داریم آیا حتما باید با قطع نظر از امر باشد یا اگر از طریق خود امر هم این قدرت حاصل بشود، کفایت می کند؟ عبد اگر خودش بخواهد مسافرت برود، قدرت ندارد امر اگر فهمیدند به این که مولایش این را مأمور کرده که مسافرت برود امکانات در اختیارش می گذارند، آیا اینجا مولا نمی تواند امر به سفر کند برای این که با قطع نظر از امر قدرت ندارد؟ با توجهخ به امر قدرت تحقق پیدا می کند، و ما گفتیم در«قصد الامر» اگر ملاک را ظرف امتثال که متأخر از زمان امر است، قرار دهید و در باب قدرت هم بخواهید توسعه قائل شوید که حتما هم باید توسعه قائل شوید، بگویید هیچ فرق نمی کند که این قدرت از ناحیه خود امر باشد یا با قطع نظر از تعلق امر، این قدرت تحقق داشته باشد، ملاک این است که عبد وقتی می خواهد نماز بخواند بتواند«قصد الامر» داشته باشد، پس«قصد الامر، صار اختیاریا» بنابر این مبنایی که ما ذکر کردیم دیگر نمی توانیم با«قصد الامر» معامله غیر