سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 3 صفحه 503

نمی رسد، در«الصلوه واجبه» دیگر غیر از این سه جور، نمی شود الصلاتش را معنا کرد: «امّا ماهیه الصلوه نم دون تید بشی من الوجودین، و امّا ماهیه الصلوه مقیده بالوجود ذرهنی، و امّا ماهیه الصلوه مقیده بالوجود خارجی». حالا کدام یکی از این سه احتمال درست است و کدام باطل است؟

ماهیت مقید به وجود خارجی

اگر ما پای وجود خارجی را مطرح بکنیم، بگوییم: صلاه مقیدۀ به وجود خارجی«تکون واجبه» درست است که ما اینجا کلمه عرض و معروض را مجازا به کار می بریم، اما بالاخره یک تقدم و تأخر رتبی از نظر موضوع و حکم در کار است، همیشه رتبه موضوع تقدم بر حکم دارد، گرچه حکم عرض اصطلاحی نیست، لکن مثل وصف می ماند، رتبۀ موصوف تقدم بر رتبه صفت دارد، و اگر این طور شد آن وقت باید بگوییم: «الصلوه الموجوده فی الخارج»، تقدم بر وجوب دارد، یعنی اول باید نماز در خارج وجود پیدا کند، بعد اتصاف به وجود پیدا کند، تا مادامی که صلاه در خارج وجود پیدا نکند، این«لا تتصف بانها واجبه». این حرف درباره ملکیت و زوجیت و امثال اینها درست است، تا زوجین در خارج وجود نداشته باشند، اتصاف به وصف زوجیت پیدا نمی کنند. تا خانه ای در خارج وجود پیدا نکند اتصاف به«انه مملوک» نمی تواند پیدا کند. خانه ای که وجد ندارد خانه ای که موضوعا منتفی است، چطور می تواند انسان مسألۀ ملکیت را اضافه به آن خانه کند، ولو اینکه ملکیت یک امر اعتباری است، و مثل بیاض یک واقعیتی نیست که عارض جسم بشود. در باب ملکیت و زوجیت و اشباه اینها مثل حرّیت و رقّیت، آیا می شود هنوز انسانی وجود پیدا نکرده اتصاف به رقیت پیدا کند، اتصاف به حرّیت پیدا کند، ولو اینکه حریّت و رقیّت دو امر اعتباری هستند، لکن باید وجود خارجی مفروض باشد و به دنبال او اتصال به این امر اعتباری تحقق پیدا کند، در این قبیل از موارد درست است. اما در باب وجد مسأله این طور نیست، ما نمی توانیم بگوییم: اول باید نماز در خارج وجود پیدا کند«ثم» ولو«ثم» ی رتبی، «ثم» اتصاف پیدا کند«بانها واجبه» برای خاطر اینکه تا نماز واجب نشود کسی او را در خارج موجودش نمی کند، و بعد از آنی که وجود پیدا کرد دیگر غرض مولا حاصل می شود، و غرض مولا که حاصل شد تکلیف ساقط می شود.

لذا این جملۀ مشهوره در علم اصول در موارد متعدد به چشم می خورد که می گویند: «الخارج ظرف سقوط التکلیف، لا ظرف ثبوت التکلیف»، خارج ظرف سقوط تکلیف است، نماز که در خارج وجود پیدا کرد، آن«معراج المؤمن» حاصل شده، آن«قربان کل تقی» حاصل شده، پس دیگر وجوب چه معنا دارد؟ لذا است که وجوب با ملکیت و زوجیت با اینکه همه شان امر اعتباری هستند، لکن در