سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 3 صفحه 518

جوابی است که هم مرحوم آقای بروجردی(رضوان الله تعالی علیه) و هم امام بزرگوار(قدس سره) در جواب از مرحوم آخوند(ره) داده اند که قبلا مفصّل بیان ایشان را عرض کردیم.

استحالۀ اخذ قصد الامر

مرحوم آخوند(ره) روی هردو فرض مسأله ادعای استحاله کرده بودند. چه قصد الامر و داعی الامر را به صورت شرطیت در متعلّق و مأمور به اخذ بکنیم و چه داعی الامر را به صورت شطریت و جزئیت در مأمور به اخذ بکنیم، فرمودند: هردو محال است. اما در رابطۀ با شرطیت، محالیتش را به این تقریب بیان کردند که شما نماز را به داعی امر متعلّق به نماز انجام می دهید، آنکه هست و واقعیت دارد، نماز به داعی امر متعلّق به نماز در خارج تحقّق پیدا می کند. بعد می گفتند: مکلّف قدرت ندارد که نماز را به داعی امر متعلّق به نماز انجام بدهد، برای اینکه ذات نماز مأمور به نیست، ذات نماز«لم یتعلّق بها الامر» برای اینکه امر به«مقیّد بما هو مقیّد» متعلّق شده، و اگر«مقیّد بما هو مقیّد» متعلّق امر باشد، «ذات المقیّد لا یکون مأمورا بها»، نماز مأمور به، نماز مقیّد به قصد القربه و داعی الامر است. اما شما در مقام عمل، نماز را به داعی امر متعلّق به نماز انجام می دهید. اول ثابت بکنید که نماز مأمور به است، بعد بگویید: ما نماز را به داعی امر متعلّق به نماز انجام می دهید. اول ثابت بکنید که نماز مأمور به مأمور به است، و قص الامر به عنوان شرطیت در متعلّق امر اخذ شده، پس در نتیجه، متعلّق امر، صلاه مقیّد به داعی الامر است، و اگر صلاه مقیّد به داعی الامر مأمور به شد، «ذات الصلوه لا یکون مأمورا بها» و اگر ذات صلاه امر نداشت شما قدرت ندارید که نماز را به داعی امر متعلّق به نماز انجام بدهید، «لان الصلوه لا تکون مأورا بها فکیف یعقل» که انسان غیر مأمور به را به داعی امر متعلّق به او انجام بدهد؟ در باب شرطیت یک چنین اشکالی می کردند.

جواب استاد از مرحوم آخوند(ره) در اخذ داعی

ما می گوییم: اگر داعی را به این صورتی که ذکر کردیم، مطرح کنیم، بگوییم: معنای داعی این نیست که شما نماز را به داعی امر متعلّق به نماز انجام بدهید بلکه نمازرا«خوفا من العقاب علی الترک» انجام بدهید، این چه اشکالی دارد؟ و این خوف از عقاب هم به صورت شرطیت مطرح است، نماز مأمور به، عبارت از نماز مقیّد است به اینکه داعی بر اتیانش خوف از عقاب باشد. اگر این مأمور به شد و شما نماز را به داعی خوف از ترتّب عقاب انجام داید، کجا غیر مقدور برای مکلّف است؟ کجا استحاله دارد که شما این طور می فرمایید؟ اگر داعی الامر آن باشد که شما می فرمایید، درست است، «ذات الصلوه لا یکون مأمورا به» اما ما داعویت امر به آن معنا را انکار کردیم. این