سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 3 صفحه 52

شده است؟ اولا در کاتب شیء اخذ شده، ثانیا مسأله نسبت و اتصاف به مبدأ و تلبس به حدث، پس اگر ما آمدیم به جای الکاتب گفتیم زید الذی شیء له الکتابه، یک شخص نحوی می گوید: چرا موصوف را بی خود مکرر می کنید؟ کی ما موصوف را مکرر کردیم؟ همین الذی شیء له الکتابه اگر الذی را برداریم قضیه حملیه می شود، مثل اینکه بگوئیم زید شیء له الکتابه، پس شما هم می خواهید همان حرف محقق شریف(ره) را بزنید که ادعای انقلاب قضیه ممکنه به ضروریه را می کرد، در حالیکه ظاهر کلامتان این است که این یک مطلب دیگری است غیر مسألۀ انقلاب، غیر از مسألۀ تبدیل ممکنه به ضروریه و یک حرف جدیدی است، این حرف جدید اینجا چیست؟ اگر ما یک قضیه حملیه تشکیل دادیم به نام زید شیء له الکتابه، آیا تکرری در کار آمده است؟ آیا موضوع را ما در محمول اخذ کردیم؟ شما می گوئید: شیء به عنوان عرض عام مطرح است، اگر ما به عنوان عرض عام شیء را یا صریحا و یا در بطن کاتب و ضاحک اخذش کردیم کجا موضوع ما تکرر پیدا می کند؟ موصوف ما زید است، موصوف ما انسان است، انسان حیوان ناطق است، شیء به عنوان عرض عام مطرح است. پس اگر الانسان شیء له الکتابه به عنوان تکرر موصوف مطرح است، پس همه جا شما این حرف را بزنید، الانسان ضاحک همین طور، الانسان ناطق همین طور، در حالی که انسان با وجدانش وقتی که مسأله را برخورد می کند هیچ گونه تکرر موصوف در اینجا تحقق پیدا نکرده است. لذا این دلیل ایشان ولو اینکه در ناحیه مصداق شیء قبول کنیم، ما قبول نداریم لکن چون آنجا را از بحث خارج کردیم مسأله مهمی نیست و در رابطۀ با مفهوم شیء هیچ گونه تکرری ما ملاحظه نمی کنیم. لذا دلیل ایشان هم بر بساطت علاوه بر دلیل محقق شریف(ره) هیچ کدام تمامیت ندارد.

دخالت نسبت در معنی مشتق

ادله دیگری هم ذکر شده که آن ادله هم ناتمام است، مثلا یک دلیل اینجوری ذکر شده که اگر ما مفهوم ذات و مفهوم شیء را در معنای مشتق اخذ کنیم مبدأ هم هست که لامحاله شیء به تنهایی که تمام معنای مشتق را تشکیل نمی دهد، پای مبدأ هم در کار است، آیا علاوه بر ذات و مبدأ یک مطلب سومی وجود ندارد؟ یا لا محاله یک مطلب سومی وجود دارد، و او اتصاف ذات بالمبدأ و النسبه بین ذات و المبدأ است. و الا اگر بخواهیم بگوئیم که معنای مشتق این است که شیء ضرب، این که نمی شود معنای مشتق باشد، باید شیء متصف بالضرب، شیء متلبس بالضرب، نه اینکه شیء را به تنهایی ضرب را به تنهایی بدون اینکه هیچ ارتباطی بین شی و ضرب باشد این دو تا را بیائیم و معنای مشتق دخیل کنیم. پس لا محاله علاوۀ بر مفهوم شیء و مبدأ، نسبت بین شی و مبدأ به عنوان