سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 3 صفحه 530

الاّ در آخر کلامشان که لابد ملاحظه کردید، می فرمایند: اگر ما قصد قربت را به معنای امور دیگر معنا کنیم، «اتیان الشیء بداعی المحبوبیه»، یا«اتیان الشیء بداعی کون هذا مصلحه»، یا«اتیان الشیء بداعی کونه حسنا»، این احتمالات متعددی که در باب قصد قربت هست، روی این احتمالات ایشان تصریح می فرماید: هیچ مانعی ندارد قصد قربت به این معنا داخل در متعلق باشد، چه به صورت جزئیت و چه به صورت شرطیت. لکن به دنبال این مرحوم آخوند(ره) می فرمایند: این امور محتملۀ دیگر، در مأمور به معتبر نیست، برای اینکه بلا اشکال این معنا کافی است که انسان نماز را به داعی امر اتیان بکند، نه به داعی اینکه محبوبیت دارد، یا ذات مصلحت است، یا دارای حسن است.

مراد از استحاله و مبنای مرحوم آخوند(ره)

پس بالاخره مبنای کلام مرحوم آخوند در رابطۀ با استحاله روی دو مسأله است: یکی اینکه ملاک در عبادیت و فصل ممیز عبادت قصد قربت باشد، و دوم اینکه قصد قربت هم به معنی داعی الامر باشد، آن وقت می فرمایند: این داعی الامر نه به صورت شرطیت و نه به صورت جزئیت در مأمور به نمی شود اخذ بشود. اما اگر کسی یکی از این دو مبنا را نپذیرفت اصلا، مبنا را قبول نکرد، مثل مرحوم محقق حائری(ره) که ایشان می فرماید: ملاک عبادیت قصد قربت نیست، ملاک عبادیت آن خصوصیتی است که در عبادت وجود دارد که عبارت ازتعظیم در پیشگاه خداوند، و خضوع و خشوع در پیشگاه باری تعالی است. و گاهی هم ما این عبادت را از ذات شیء استفاه می کنیم، مثل سجود لله البته به نظر ایشان، دیگر نیاز به هیچ چیزی ندارد.

ما می دانیم که سجود لله ذاتا تعظیم پروردگار و خضوع و خشوع در برابر پروردگار است، لکن در مثل صلاه به نظر ایشان هدایت شارع ما را راهنمایی کرده به اینکه تعظیم پروردگار است، ولو اینکه بعضی از اجزائش مثل رکوع و سجود ذاتی است، لکن این مجموعه را به عنوان تعظیم و تکریم عقولمان درک نمی کند، شارع است که ما را هدایت می کند. پس در حقیقت محور و فصل ممیز عبادیت عبادت، آن جهتی است که در خود عبادت وجود دارد، و آن مسأله تعظیم و تکریم است. لذا می فرمودند: همان معنا را اگر شما قصد بکنید در تحقق عبادت کفایت می کند. چطور در تعظیم دیگران وقتی که شما قصد تعظیم کردید، تعظیم تحقق پیدا می کند. در صلاه هم وقتی که شما قصد عنوان صلاه را کردید، معنایش این است که قصد تعظیم پروردگار را کردید و همین تعظیم چون عنوان قصدی است و شما به سبب قصد صلاه این معنا را قصد کردید، این عبادت تحقق پیدا کرد.

پس در حقیقت مثل اینکه ایشان مبنای اولی در باب عبادیت عبادت را غیر از آن مبنای معروف که در کلام مرحوم محقق خراسانی(ره) مطرح است قرار داده است، ایشان گفت: این مبنای این است که