سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 3 صفحه 534

خارج تحقق پیدا کرده و حتما باید دارای علت تکوینی باشد، و ما معتقدیم که علت تکوینیش آن مسائل اعتقادی راسخ در قلب یک مسلمان«من الخوف او العقاب او الطمع فی الثواب او سائر الدواعی الالهیه المتصور فی العباده» است. پس جواب مرحوم محقق حائری ناتمام شد. علت اینکهخ ما این بحث را یک قدری طول می دهیم چون خود مرحوم آخوند هم با اینکه در کفایه بنای بر اختصار دارد، روی این بحث ایشان خیلی تکیه کرده است.

واجب سوم غیر از واجب نفسی و واجب غیری

جواب دومی مرحوم محقق حائری(ره) داده که من فقط مقدمه اش را عرض می کنم. جواب را موکول به فردا می کنیم. مقدمه اش این است که ایشان می فرماید: آنی که معروف است ما یک واجب نفسی داریم و یک واجب غیری، واجب نفسی آنی است که تعلق وجوب به آن واجب به عنوان مقدمیت نباشد، به عنوان خودش باشد، واجب غیری مثل مقدمات است، آنهایی که در بحث مقدمه واجب قائل به وجوب مقدمه هستند، وجوب مقدمه را وجوب غیری و وجوب ترشحی به تعبیر خودشان تعبیر می کنند، یعنی این وجوبی است که از ذی المقدمه آمده وجوبی است که مترشح از وجوب ذی المقدمه شده، ایشان می فرمایند: ما یک واجب سومی هم داریم که البته این واجب سوم را می شود شعبه ای از واجب اول قرارداد، این همان واجب نفسی است، در حقیقت واجب نفسی دو تا شعبه دارد: یکی واجب نفس لنفس است، و یکی واجب نفسی للغیر است، نه غیری، غیری برای آن قسم دوم است. ما برخورد می کنیم به یک واجباتی در شریعت که خودشان واجب است، و از خصوصیاتشان هم این است که بر ترکش استحقاق عقوبت در کار است، در حالی که واجب مقدمی بر ترکش استحقاق عقوبت نیست، واجب مقدمی غیری«لا یترتب علی ترکه استحقاق العقوبه» اما یک سنخ واجبات نفسیه داریم که بر ترکش استحقاق عقوبت بار می شود، اما خودش هم موضوعیت ندارد، مثل اینکه طریقیت برای یک مطلب دیگری دارد، مثالی ایشان می آورند و یک مثالی هم من اضافه می کنم. مثالی که من می گویم: عبارت از این است شما در روایات دیدید که روز قیامت جاهل مقصر را که می آورند به او می گویند: شما چرا تکالیف مولا را عمل نکردی؟ جواب می دهد که من جاهل بودم، بعد مؤاخذه و عتاب را روی این مسأله می آورند، می گویند: «هل لا تعلمت»، چرا نرفتی یاد بگیری؟ چرا نرفتی دنبال اینکه احکام الهیه را مورد تعلم قرار بدهی؟ این تعلّم، بعضی از فقهاء و اصولیین معتقدند که تعلّم مسائل واجب است، نه واجب غیری، واجب نفسی است و همان طوری که مرحوم آخوند(ره) در کفایه در جلد دوم در بحث برائت و اشتغال اشاره می کنند، واجب نفسی تهییء است، یا به تعبیر مرحوم محقق حائری واجب نفسی للغیر است، یعنی از طرفی این جاهل را