سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 3 صفحه 567

ممکن است، اما داعویت به داعویت خودش داشته باشد، همان بیانی که شما در رابطۀ با داعویت امر می کردید، عینا همان بیان اینجا جریان دارد.

ما نمی خواهیم بگوییم: تمام ادله ای که غیر مرحوم آخوند(ره) بر استحاله اقامه کرده اند، اینجا جریان دارد، بلکه طرف صحبت ما مرحوم آخوند است. این راهی را که ایشان طی کردند و این محوری را که در مسأله استحاله شرطیت و استحاله جزئیت به آن تکیه کردند، به این سه معنا در قصد قربت هم جاری است. البته بعضی از ادلۀ استحاله که مرحوم آخوند اشاره ای به آنها نکرده، اینجا جریان ندارد. اما در مواجهه با کلام مرحوم آخوند این اشکال به نظر می رسد که چطور شد شما تفصیل دادید که اگر قصد قربت به معنی داعی الامر باشد، این استحاله بالغیر دارد؟ و اگر به یکی از این معانی ثلاثه دیگر باشد، هیچ گونه استحاله ای«لا بالذات و لا بالغیر» در آن تحقّق ندارد با اینکه ملاک به نظر یکسان است و ادله در تمام یکنواخت جریان پیدا می کند؟

(سؤال... و جواب استاد): اگر حسن برای ذات صلاه است پس صلاه«لا یکون عباده» برای اینکه ذات صلاه را شما انجام دادید، دیگر داعویت حسن دخالت ندارد. جزء با مسأله شرطیت فرق دارد.

در این بحث که دومین بحث ما در مسأله تعبّدی و توصلی است آنچه از مجموع این حرفها متحصّل شد، این بود که ما چه قصد قربت را به معنی داعی الامر بگیریم و چه قصد قربت را به معنای داعی الحسن معنا کنیم، و چه به معانی دیگر، همه اینها یکسان است و اخذ همه هم در متعلّق چه به نحو شرطیت و چه به نحو جزئیت، هیچ مانعی ندارد.

شک در تعبدیّت و توصلیّت

و اما بحث سوم که مطرح می کنیم برای بعد ان شاء الله، همان است که مرحوم آخوند اساس آن را قرار دادند، و آن مسألۀ شک در تعبّدیّت و توصلیّت است که در فقه موارد زیادی دارد، یعنی یک چیزی را انسان به اصل وجوبش یقین دارد، یا دلیل بر آن قائم شده است زیرا مقصود از یقین، علم وجدانی نیست، دلیل بر وجوب یک شیء قائم شده است لکن نمی دانیم که آیا این عنوانش، عنوان عبادیّت است بطوری که در حصول غرض آمر، علاوۀ بر پیکره عمل، قصد قربت هم لازم است و هر یک از این معانی که گذشت یا اینکه آن یک امر توصّلی است«و لا یعتبر فی حصول غرض المولی» اینکه انسان قصد قربت بکند؟ در مورد شک در تعبدیّت و توصلیّت، مقتضای ادله چیست؟ اینجا در دو مقام باز بحث واقع می شود: یکی اینکه از نظر ادلۀ لفظیه مانند اصاله الاطلاق، آیا راهی برای استکشاف احد الامرین هست، و ادله لفظیه در این مورد می تواند یکی از دو طرف را مشخص بکند یا نه؟ اگر از مسألۀ ادلۀ لفظیه گذشتیم، یا به این نحو که ادلۀ لفظیه، قاصر از این معنا بود که در این