سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 3 صفحه 572

می فرمایند: این اختصاص به داعی الامر ندارد، یک سری مطالب دیگری هم داریم آنها هم شبیه همین مسأله قصد قربت به معنای داعی الامر است، مثل مسأله قصد وجه که قصد وجه به معنای«نیّه الوجوب» در باب واجبات، و«نیّه الاستحباب» در باب مستحبات، و همۀ مسائلی که ناشی از امر می شود و تأخّر از امر دارد، می باشد. ایشان می فرماید: در مورد آنها هم اگر شما شک در اعتبار و عدم اعتبار داشته باشید آنجا هم جای تمسّک به اصاله الاطلاق لفظی نخواهد بود.

در نتیجه مرحوم آخوند(ره) می فرمایند: این زحمتی که ما تا به حال کشیدیم و استحالۀ اخذ داعی الامر را در متعلق ثابت کردیم، ثمرۀ عملیۀ بسیار مهمی بر آن مترتب است، و آن عدم جواز تمسّک به اصاله الاطلاق در مورد شک در تعبّدیت و توصلیّت است.

راه دیگر: اطلاق مقامی

بعد می فرمایند: راه دیگر برای حل مشکل عبارت از اطلاق است، منتها نه اطلاق لفظی، بلکه اطلاق مقامی که این اطلاق به لفظ ارتباط ندارد، بلکه به موقعیت و مقام بیان مولا ارتباط دارد.

اطلاق مقامی چیست؟ اطلاق مقامی این است که می فرمایند: اگر ما در یک جایی فرض بکنیم که مولا در مقام بیان متعلق امر بالخصوص نیست، نمی خواهد این چیزهایی را که داخل در دایره متعلق امر است بالخصوص آنها را بیان بکند، بلکه در یک محدوده وسیعتر و در یک محدودۀ گسترده تر مولا می خواهد بیان داشته باشد، و آن محدودۀ وسیعتر این است: جمیع آن مسائلی را که دخالت در تحقّق غرض مولا و هدف مولا دارد، چه آنهایی که می تواند خود مولا آنها را در متعلق اخذ بکند، و چه آنهایی را که مولا نمی تواند در متعلق امر اخذ بکند، می خواهد جمیع آنچه را که در رابطۀ با معراجیت صلاه، در رابطۀ با قربانیت صلاه، نقش و دخالت دارد، بیان بکند.

منتها نکتۀ لازم این است که دیگر طبعا مولا در چنین مقامی در چهرۀ یک آمر و منشی نمی تواند واقع بشود، باید در قیافه یک مخبر صادق، یک مخبر عالم به حقایق، یک مخبری که می خواهد مردم را از واقعیاتی خبر بدهد ظاهر شود، و الاّ اگر مولا بخواهد شرطیت یک چیز را باین بکند، ولو اینکه بگوید: «لا صلاه الاّ بطهور» این«لا صلاه الاّ بطهور» اخبار نیت ولو اینکه صورت اخبار است، این انشاء است، «لا صلاه الا بفاتحه الکتاب» «صوره القضیه، صوره خبریه» اما باطن مسأله، جنبه انشائیت دارد. همه این مواردی که در رابطۀ با بیان اجزاء و شرائط است، به هر لسان و باینی، مسأله انشاء مطرح است، حتّی آن جایی که تعدّد ام را آن«ان قلت» می گفت خود آن امر دوم امر شرطی بود، آن امر دوم دیگر امر استقلالی نبود، امر شرطی بود. گاهی شرطیت به صورت امر واقع می شود، «اغسل ثوبک من ایوال مالا یؤکل لحمه»، گاهی شرطیت به صورت قضیۀ خبریه که در