سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 3 صفحه 573

باطن انشاء است واقع می شود، اما این اطلاق مقامی که ما می خواهیم بگوییم: عبارت از آن است که ظاهر و باطنش هردو جنبه خبریت محض دارد، برای اینکه اگر سرسوزنی مسألۀ انشاء در او وجود پیدا کند، باز نسبت به قصد الامر، مسأله انشاء از نظر مولا این طوری که مرحوم آخوند(ره) قائل است، قابل بیان نیست لذا با اینکه در عبارتشان این نکته ذکر نشده، لکنم اساس مسأله همین نکته است که در اطلاق مقامی موقعیت، موقعیت اخبار است، موقعیت اطلاع عبد بر واقعیات است بدون اینکه هیچ گونه مسأله انشایی حتّی در رابطه با عنوان شرطیت و جزئیت مطرح باشد. آن وقت اگر ما احراز کردیم که مولا در مقام بیان همۀ آن چیزهایی است که«له دخل فی ترتّب غرض الصلاه علیها و تحقق هدف الصلاه من المعراجیه و القربانیه و امثال ذلک»، اگر یک چنین موقعیتی را از مولا احراز کردیم، بعد دیدیم که مولا یک یک را شمرد، تکبیر را شمرد، فاتحه الکتاب را شمرد، رکوع و سجود و تشهد و تسلیم و امثال ذلک، همه را یک یک بیان کرد، اما هیچ اشاره ای به مسأله قصد قربت نکرد.

ایشان می فرماید: ما از این اطلاق مقامی عدم مدخلیت قصد قربت را استفاده می کنیم، برای اینکه اگر قصد قربت دخالت داشت چرا مولایی که در مقام بیان جمیع خصوصیات است، آن هم به صورت یک مخبر نه به صورت یک منشی، حتّی اشاره ای به مسأله قصد قربت در دخالت در تحقّق غرض نکرده است.

پس یک چنین راهی برای شما باز است که اسم این راه، اطلاق مقامی است، و باطنش به موقعیت مولا بر می گردد، اینکه مولا در مقام بیان جمیع خصوصیات بوده و ذکری از این معنا به میان نیاورده است، این را اصطلاحا اطلاق مقامی می گویند، و آن اطلاق اولی که ایشان تمسّک به آن را جایز نمی دانست، اسمش اطلاق لفظی است. حالا بعضی فرقها بین اطلاق مقامی و اطلاق لفظی وجود دارد که بعدا ان شاء الله متعرّض می شویم و بعد به اصل حرف آخوند(ره) بر می گردیم. اشکالاتی که بر بیان ایشان هست، بعضی هایش مبنایی است، بعضی هایش ممکن است حتّی روی مبنای خود ایشان، اشکال به ایشان وارد باشد. لذا این هم از آن مواردی است که باید بیشتر بحث بکنیم برای اینکه در حقیقت، نتیجه مسائلی که ذکر کردیم از نظر عمل روی همین معنا ظاهر می شود و فرقش را بعدا ان شاء الله بیان می کنیم.

بحث اخلاقی، اجتماعی

برای اینکه آن روش پسندیده ای که خود من شاید اکثرا تخلّف می کنم ادامه پیدا کند و مباحث اخلاقی ولو چند دقیقه ای در روز چهارشنبه مطرح بشود، چند جمله ای عرض می کنیم که بعضی هایش هم ارتباط به مسائل روز دارد.