سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 3 صفحه 579

چنین موقعیتی به اطلاق و عدم تعرّض تمسّک می کنیم و حکم می کنیم به عدم اعتبار قصد قربت، و چنین اطلاقی را اطلاق مقامی می نامیم، در مقابل اطلاق اول که از آن تعبیر به اطلاق لفظی می شد.

فرق بین اطلاق مقامی و لفظی

دو فرق بین اطلاق مقامی و لفظی را اشاره کردیم، یک فرق سومی مهمی هم وجود دارد. آن دو فرقی که ما ذکر کردیم، یکی همین مسأله است که اطلاق مقامی ارتباط به لفظ ندارد، و جزو مسائل و اصول لفظیه به حساب نمی آید به خلاف اطلاق لفظی که به عنوان یک اصل لفظی مطرح است.

فرق دومش هم همان مطلبی بود که ذکر شد. در اطلاق لفظی مولا در مقام بیان حکم است، یعنی از مولا جمله انشائیه صادر می شود، اگر صورت هم صورت خبریه باشد، لکن معنایش معنای انشایی است. وقتی که شارع می فرماید: «لا صلاه الاّ بطهور» صورت این جمله را که انسان ملاحظه می کند، به عنوان یک جملۀ خبریه مطرح است، لکن مفاد این جمله، عبارت از یک معنای انشایی است، یعنی شارع دارد، می گوید: «یشترط فی الصلوه الطهور»، «یعتبر فی الصلوه الطهور»، و همین طور در مثل: «لا صلاه الاّ بفاتحه الکتاب».

بعباره اخری: اطلاقات لفظیه، گاهی به صورت جملات انشائیه است، مثل«اغسل ثوبک من ابوال ما لا یؤکل لحمه» گاهی به صورت جملات خبریه است، لکن در باطن، مراد و مفاد هردو، یک معنای انشایی و معنای حکمی است، حالا چه حکم نفسی باشد یا غیری باشد؟ فرقی نمی کند. اما در اطلاق مقامی آن طوری که ما توضیح دادیم، شارع«بما انه منشیء و حاکم» در اطلاق مقامی مطرح نیست، بلکه«بما انه مخبر و مطلع علی الواقعیات» مطرح است. او می داند که صلاتی که معراج مؤمن است، چه خصوصیاتی دارد، او می داند که صلاتی که«قربان کلّ تقی» هست، در آن چه خصوصیاتی اعتبار دارد. لذا در اطلاق مقامی، مسألۀ انشاء و حکم به هیچ صورتی نه به صورت نفسیت و نه به صورت غیریت مطرح نیست.

اما فرق مهم دیگری که این فرق خیلی ثمره دارد و بین این دو اطلاق جدایی می اندازد، این است، که در باب مطلق و مقیّد، بعد از آنکه شرائط تمسّک به اطلاق لفظی را ذکر می کنند که عبارت از مقدمات حکمت است، اولین مقدمۀ حکمت عبارت از این است که مولا در مقام بیان باشد، نه در مقام اهمال و اجمال که آنجا یک مطلبی را ذکر می کنند که مرحوم آخوند(ره) هم به نظرم در کفایه همین مطلب را ذکر کرده اند و آن مطلب این است که اگر ولا گفت: «اقیموا الصلوه» این سه حالت دارد: یک وقت این است که ما از خارج احراز کرده ایم که مولا در مقام بیان است، می خواهد آن چیزهایی که در متعلق و مأمور به مدخلیت دارد، را بیان بکند. یک وقت است که ما از خارج نقطۀ