سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 3 صفحه 581

نمی تواند.

پس یک فرق بسیار مهم بین اطلاق لفظی و اطلاق مقامی در صورت شک است، یعنی شک در مقام بیان که در اطلاق لفظی، قاعده عقلاییه بر وجود بیان است، اما در اطلاق مقامی، چنین قاعده عقلائیه ای نداریم. اینها فرقهایی بود کهخ بین اطلاق لفظی و اطلاق مقامی وجود دارد که البته اطلاق مقامی هم«قلّ ما یتفق» به خلاف اطلاق لفظی که نوعا وجود دارد. اطلاق مقامی با این خصوصیات کمتر تحقّق پیدا می کند. درنتیجه مرحوم آخوند(ره) فرمودند: تمسّک به اطلاق لفظی در شک در تعبدیّت و توصلیّت، جایز نیست، اما تمسّک به اطلاق مقام مانعی ندارد. این خلاصۀ بیان مرحوم آخوند در رابطه با اطلاق مقامی بود. آیا بیان ایشان تمام است؟ در تمسّک به اطلاق لفظی، همین طوری که ایشان مشی کردند، نمی توانیم به اطلاق لفظی تمسّک بکنیم یا می توانیم؟

کلام مرحوم حائری(ره) در تمسک به اطلاق لفظی

مطالبی از بزرگان از تلامذه مرحوم آخوند(ره) مطرح شده که قسمتی از اینها ملاحظه می شود. از جمله، کلام مرحوم محقق بزرگوار محقق حائری مؤسس حوزه علمیه قم(رضوان الله تعالی علیه) است. ایشان بیان مفصّلی در رابطه با این بیان مرحوم آخوند دارند، و برای نتیجه گیری سه مقدمه ذکر کرده اند که بعضی از این مقدماتش اختصاصی به این بحث ما ندارد، یعنی در یک قسمت از مسائل اصولی دیگر هم جریان دارد، و آنجا هم اگر این مقدمات ثابت بشود، ثمرات بر آن ترتّب پیدا می کند که ان شاء الله اشاره می کنیم.

یک مقدمه، همان مقدمه ای است که قبلا هم در بعضی از مباحث اشاره کردیم. ایشان می فرماید:

متعلق احکام، عبارت از نفس طبایع و نفس ماهیات است آن که حکم به او تعلّق گرفته و طرف اضافۀ وجوب قرار گرفته، نفس الطبیعه است، نفس الماهیه است، بدون اینکه قید وجود در او مطرح باشد.

و این وجودی را که می گوییم: به تعبیر و به اصطلاح مدخلیت ندارد، اعم از وجود سعی و صرف الوجود است. در تعبیر از وجود، گاهی تعبیر به صرف الوجود می شود، معنای صرف الوجود این است که همین طبیعت در خارج وجود پیدا کند، چه در ضمن یک فرد و چه در ضمن پنج فرد یا در ضمن ده فرد وجود پیدا کند، فرقی نمی کند. صرف الوجود، یعنی تکیه روی اصل وجود الطبیعه است. روی اصل الوجود تکیه شده که اصل الوجود، به یک وجود هم تحقّق پیدا می کند که گاهی از او به وجود سعی یعنی وجود گسترده و ساری تعبیر می کنند یعنی ساری در رابطه با همه افراد طبیعت، و جمیع مصادیق ماهیت. اگر تعبیر به وجود سعی طبیعت یعنی وجود این طبیعت نسبت به تمام