سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 3 صفحه 586

است، یا مستلزم چیزهای دیگری شبیه دور است. مولا نمی تواند به این علت، آن را در متعلق بیاورد، اما از آن طرف هم اگر از مولا بپرسید که مأمور به شما این متعلق است چه اینکه این قید را داشته باشد یا نه؟ مولا جواب می دهد نه، مأمور به من اطلاق ندارد، یک تضیّق و محدودیتی در مأمور به وجود دارد که لازمۀ این تضیّق این است که اگر این قید باشد، مأمور به صدق می کند، و اگر این قید نباشد، مأمور به انطباق پیدا نمی کند. هم نمی شود در مأمور به اخذ بشود، و هم مأمور به با نبود آن، امکان انطباق و تحقّق ندارد.

ایشان دو مثال برای این ذکر می کند: یکی در مسأله مقدمۀ واجب که یک بحث این است که اصولا مقدمۀ واجب، «وجوب غیری شرعی دارد یا ندارد؟ که نزاع در باب مقدمۀ واجب بعد از آن که هم قائلین به وجوب مقدمه، و هم منکرین وجوب مقدمه هردو این معنا را قبول دارند که مقدمه الواجب یک لزوم عقلی و یک لابدیّت عقلیه دارد، یعنی عقل، انسان را الزام می کند به اینکه مقدمۀ واجب را مقدمه للواجب انجام بدهد، لکن قائلین به وجوب مقدمه بالاتر می گویند، آنها می گویند:

مقدمه، یک وجوب شرعی دارد، همان طوری که ذی المقدمه، وجوبش شرعی است، مقدمه هم وجوبش شرعی است، منتها این وجوب شرعی مقدمه را از کجا به دست می آوریم؟ از راه ملازمۀ عقلیه که ملازمه، عقلیه است، لکن طرفین ملازمه، هردو شرعیه هستند، وجوب ذی المقدمه و وجوب المقدمه. اما منکرین وجوب مقدمه این ملازمۀ عقلیه را نمی پذیرند، و تنها همان لزوم عقلی را در باب اتیان به مقدمه قائل هستند.

نزاع در استحقاق مثوبت و عقوبت در وجوب غیری

وجوب مقدمه به صورت وجوب غیری به این کیفیتی که عرض که به شارع ارتباط پیدا می کند که وجوب غیری آن است که بر مخالفت و موافقتش استحقاق مثوبت و عقوبت مترتّب نیست. بین قائلین به وجوب مقدمه، نزاعی واقع شده که یک طرف این نزاع، صاحب فصول است و یک طرف هم دیگران هستند. صاحب فصول قائل است به اینکه آن که متعلق وجوب غیری در باب مقدمه است، مطلق المقدمه نیست، بلکه خصوص مقدمه موصله، متعلق وجوب غیری است، یعنی مقدمه ای که به دنبال او ذی المقدمه تحقّق پیدا کند. اگر مولا گفت: «یجب علیکون الکون علی السطح» و ما دیدیم که نصب سلّم مقدمیّت برای«کون علی السطح» دارد، هر نصب سلّمی وجوب غیری ندارد، بلکه آن نصب سلّمی که به دنبالش«کون علی السطح» ترتّب و تحقّق پیدا کند، و الاّ اگر این مکلّف فقط نصب سلّم کرد و رفت دنبال کار خودش، بدون اینکه«کون علی السطح» به دنبالش واقع بشود، چنین نصب سلّمی وجوب غیری ندارد. اما دیگران می گویند: مقدمه، «من حیث انّها مقدمه»