سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 3 صفحه 599

در مرحلۀ وجود مطرح است، و اگر می گوییم: «العله سبب للمعلول» واقعیتش این است که«وجود العله سبب و مؤثّر لوجود المعلول» و چون علیّت در رابطه با وجود مطرح است، اگر دو وجود برای علت تحقّق پیدا کرد، لازمه اش این است که معلول هم وجودا متعدّد باشد، برای اینکه معلول، سایه و پرتوی از علّت است، و نمی شودعلت متعدّد باش دو معلول شیء واحد. امّا در شرعیات چنین نیست. در«وجوب الغسل» اگر وجوب را به معنای همان اراده بگیریم، با توجه به اینکه اراده، مضاف الیه لازم دارد، اراده به غسل می خواهد متعلق بشود ارادۀ متعلقۀ به غسل، چگونه می تواند تعدّد داشته باشد؟ آیا ممکن است کسی در زمان واحد و مکن واحد، نسبت به شی ءواحد دو تا اراده داشته باشد؟ در یک آن بگوید: من دو اراده نسبت مثلا به خروج از منزل دارم؟ این یک امر غیرممکنی است. تشخّص اراده به مراد است، اگر مراد واحد باشد«من جمیع الجهات»، اراده هم حتما باید واحد باشد. مگر اینکه در مراد یک تعدّدی فرض کنید، «ولو من حیث الزمان، او من حیث المکان، او من حیث القیود» اگر تعدّد فرض شد، یمکن که اراده هم متعدّد باشد. اما اگر تعدّدی نبود اصلا، مثل همین مسألۀ غسل جنابت که«عقیب الجنابه» متعلق اراده مولا واقع می شود، اینجا چطور می شود دو اراده به غسل تعلق بگیرد؟ و لذا آنهایی که قائل به عدم تداخل هستند، همان طوری که در کفایه ملاحظه فرموده اید، می گویند: بای دیک قیدی اضافه بشود تا دوئیت مطرح بشود، یعنی بگویید: «اذا حصلت الجنابه یجب الغسل» دنبالش و«اذا حصلت جنابه اخری یجب غسل آخر»، یک قیدی باید به او اضافه بشود، یک تقیید باید در کار بیاید تا متعلقش را از متعلق اول جدا بکند، و الاّ اگر بدون هیچ گونه قید و شرط بخواهد وجوب به معنای اراده و همین طور وجوب به معنای بعث، (بعث اعتباری اگر جنبه تأکید نداشته باشد)، دو بعث اعتباری تأسیسی غیر تأکیدی، بخواهد به یک متعلق متوجه بشود، با اینکه بعث یک امر اعتباری است، این غیر صحیح است. در یک امر چطور می شود دو بعث اعتباری بدون اینکه جنبه تأکی ددر او مطرح باشد بلکه هرکدام استقلال داشته باشد و به صورت یک وجوب تأسیسی مطرح باشند؟ لذا ایشان می فرمایند: در اینجا ما نمی توانیم مسألۀ علل تشریعیه را با علل تکوینیه مقایسه کنیم.

انفکاک علت از معلول در واجبات تعلیقیّه

باز جای دیگری که دلیل بر بطلان این مقایسه است مسألۀ واجب تعلیقی است. در علل تکوینیه همان طوری که ملاحظه فرمودید، انفکاک معلول از علت لا یعقل. نمی شود علت حالا تحقّق پیدا کند، با وصف اینکه علت تامّه باشد و هیچ کم و کسری نداشته باشد، لکن معلولش در مستقبل تحقّق پیدا کند. یک وقت مرور زمان هم نقشی در تمامیت علت دارد، این از بحث خارج است. علت با