سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 3 صفحه 601

باره قصد القربه هم مسأله به همین کیفیت است. وقتی شک کردید که فلان واجب«هل هو تعبّدی ام توصلّیّ؟» می توانید به اطلاق«اقیموا الصلوه» تمسّک کنید، به اطلاق دلیل وجوب آن واجب تمسّک بکنید، مثلا در باب نذر که اختلافی است می توانید به اطلاق دلیل وجوب وفا به نذر تمسّک بکنید، و بگویید: «النذر لیس عباده و لا یعثر فی النذر قصد القربه».

این روی مبنای خودمان بود که ذکر کردیم، و باز یک اشاره ای هم کردیم که این تمسّک به اطلاق، روی قول اعمی، در بحث صحیح و اعم درست است، و الاّ اگر کسی در آن بحث، قول صحیحی را انتخاب کند نه در مسألۀ قصد قربت، در هیچ از اجزاء و شرائط«مشکوک الجزئیه و الشرطیه» نمی تواند به اطلاق تمسّک بکند برای اینکه روی مبنای صحیحی، متعلق عبارت از صلاه صحیح است، و شما نمی دانید که نماز خالی از سوره«هل یکون صحیحا ام غیر صحیح؟» و در تمسّک به اطلاق، باید تطبیق عنوان مطلق را احراز کرده باشید. در باب«اعتق رقبه» یک وقت شک می کنید که «قید الایمان هل هو معتبر ام لا» اگر مقدمات حکمت تمام باشد، به اطلاق«اعتق رقبه» قیدیت ایمان را نفی می کنید. اما اگر در جایی شک در اصل حرّیّت و رقّیّت داشته باشید، یعنی شک داشته باشید که عنوان رقبه که معنایش عبارت از رقیّت است، آیا تحقّق دارد یا ندارد؟ دیگر جای تمسّک به اطلاق «اعتق رقبه» نیست، باید انطباق عنوان رقبه، محرز باشد، و شک تنها در محدوده قید باشد که عبارت از ایمان و امثال ذلک است. اگر ما الفاظ عبادات را موضوع برای صحیح بدانیم، هیچ کجا نمی شود تمسّک به اطلاق کرد، نه در قصد قربت نه در هیچ جزئی و نه در هیچ شرطی اینکه ما می گوییم: «یجوز التمسّک»، روی همین مبنای اعمی است که حقّ تمسک به اطلاق در شک در جزئیت و شرطیت دارد.

پس ما با مرحوم آخوند(ره) در همان مقدمۀ اولی حساب را تسویه می کنیم، ایشان قائل به استحاله بودند و می فرمودند: «لا یجوز التمسّک بالاطلاق» ما چون قائل به استحاله نبودیم و اخذ قصد القربه را در متعلق، جایز می دانستیم، برای ما تمسّک به اطلاق هیچ مانعی ندارد. لکن کلام مرحوم آخوند یک قید دیگر هم لازم داشت، با قید اول مسأله تمام نمی شد. شماه می گویید: «اخذ قصد القربه ممتنع»، به عبارت روشنتر می گویید: تقیید ممتنع است، تقیید مأموربه به داعی الامر استحاله دارد، «لقائل ان یقول» که ما به تقیید نمی خواهیم تمسّک بکنیم، ما می خواهیم برای نفی تقیید به اطلاق تمسّک بکنیم. پس چطور ایشان اینجا جلوی تمسّک به اطلاق را می گیرند؟

انواع تقابل میان اطلاق و تقیید

اینجا یک مقدمه ای هست که من اشاره کردم اما توضیح بیشتری لازم دارد، و آن این است که ما