سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 3 صفحه 67

الذی له البیاض» است، فرق هست بین«الشیء الابیض» و«الشیء الذی له البیاض» و می فرماید: اگر مصداق شیء در معنای ابیض دخالت داشته باشد، باید معنای«الثوب الابیض، الثوب الثوب الابیض» باشد این هم باز در او مغالطه است، برای اینکه اگر مصداق شیء به نام ثوب در معنای ابیض دخالت داشت، معنای ابیض«الثوب الابیض» نیست، معنای ابیض«الثوب الذی له البیاض» است، و ما می توانیم قضیۀ حملیه یا صفت و موصوف درست بکنیم بگوییم الثوب، «الثوب الذی له البیاض» چه به صورت قضیه وصفیه و چه به صورت قضیه حملیه، حالا کاری به این حرف ایشان ندارم که مغالطه عجیبی کرده ایشان در این استدلالش. ولی تصریح می کند ایشان به اینکه«الفرق بین المشتق و المبدأ انما هو بالاعتبار».

نظر مرحوم صدر المتألهین(ره) در مورد کلام مرحوم آخوند(ره)

صریح تر از ایشان این طوری که باز محقق کمپانی در یک قسمت از کلماتشان می فرمایند چیزی است که مرحوم صدر المتألهین در شواهد الربوبیه ذکر کرده اند. ایشان در آنجا به مناسبتی که بحث مشتق پیش می آید می فرماید: جمهور علمای کلام عقیده شان این ست که مشتق، هم ذات و هم مبدأ و هم نسبت در او مأخوذ است، یعنی در حقیقت یک معنای ترکیبی یا منتزع از یک مرکبی که دارای ثلاث اجزاء است یک جزئش عبارت از ذات و یک جزء عبارت از مبدأ و یک جزء عبارت از نسبت، می فرماید: جمهور علمای کلام این عقیده را دارند، اما بعض محققین(که نظر ایشان به همان فلاسفه است) نظرشان این است که بین مشتق و مبدأ، هیچ گونه فرقی نیست، مگر به لحاظ عقل و به لحاظ اعتبار. اعتبار و دید عقل است که بین این دو تا می تواند فرق قائل بشود، و الا اگر به حسب واقعیت ما بخواهیم مسأله را بررسی کنیم، به حسب واقعیت مشتق یک مفهوم دارد و مبدأ هم همان مفهوم را دارد، هیچ فرق مفهومی و معنوی بین مشتق و مبدأ وجود ندارد، فقط روی پایۀ اعتبار و لحاظ عقل این فرق بین مشتق و مبدأ به وجود می آید، لذا با توجه به این کلمات و بعضی کلمات دیگر این ارجاعی که کرده مرحوم آخوند کلام اهل معقول را به فرمایش خودشان که اصلا مشتق و مبدأ دو حیقت است، دو واقعیت است، و هیچ گونه اعتبار نقشی در این معنا ندارد، گفته اند: انصافا این خلاف نظریه علمای اهل معقول است، و ما نمی شود کلام آنها را با این تصریحاتی که شما ملاحظه کردید بگوییم نه آنها نظر به اعتبار ندارند، نظر به دید و لحاظ عقل ندارند بلکه یک فرق واقعی بین مفهوم مشتق و مبدأ سریان و جریان دارد.

حالا که این طور شد، آیا مسأله اگر روی پایه اعتبار شد، باز بر می گردد به حرف صاحب فصول و همان اشکال صاحب فصول به عملای معقول وارد است؟