سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 3 صفحه 75

معنایی را که الان ان شاء الله عرض می کنیم، افاده می کند؟

مراد اهل معقول از مبدأ

ظاهر کلمات اهل معقول این است، همان طوری که خود محقق دوانی در عبارت دیروزش تصریح به این معنا کرد که مقصود ما از مبدأ، مبدأ حقیقی است، نه مبدأ مشهوری اعنی المصدر، مصدر نه، همانی که مادۀ در ضمن این مشتقات است آن مادۀ ساریه آن ماده جاریۀ در ضمن این مشتقات. پس اگر مقصود از مبدأ آن ماده ساریۀ در ضمن مشتقات شد و ظاهر کلمات اهل معقول هم این است، دو تا اشکال روشن به اینها وارد است، یک اشکال این که می گویید: یکی لا بشرط و یکی بشرط لا مگر اینها در یک کلام نیستند؟ مگر این مشتق خالی از ماده است؟ ماده در ضمن همین مشتق است، آن وقت چطور می شود که مشتق هیئتش لا بشرطی را دلالت کند؟ ماده ای که فی ضمن هذا المشتق است بشرط لائی را دلالت کند؟ مگر دو جمله داریم که شما در یکی بیایید مسأله لا بشرط را و در یکی بشرط لا درست کنید؟ ماده فی ضمن هذا المشتق اگر عنوان بشرط لایی دارد «کیف یجتمع معالهیئه التی تکون لا بشرط فی کلام واحد، فی لفظ واحد؟» حتی لازم نیست که ما جمله تشکیل بدهیم و قضیه حملیه تشکیل بدهیم نفس ضارب، شما می گویید«ضاد» و«راء» و«باء» که به عنوان ماده در ضارب مطرح است بشرط لا است اما هیئتش لا بشرط است، «و فی کلمه واحده اجتمع بشرط لا و لا بشرط»، و این کیف یعقل؟ چه طوری می شود این را تعقلش کرد در یک لفظ واحد هم بشرط لا و هم لا بشرط تحقق داشته باشد؟ پس اگر مقصود شما از مبدأ همین مادۀ موجود در ضارب است، فقد اجتمع فی ضارب بشرط لا و لا بشرط، لا یعقل این معنا در کلمه واحده هم لا بشرط و هم بشرط لا، این یک اشکال.

اشکال دوم این است که ایشان می فرمایند: ماده با قطع نظر از این اشکالی که گفتیم ماده همان طوری که از نظر لفظی هیچ گونه تحصّلی نمی تواند داشته باشد، الا فی ضمن الهیئه، باید هیئتی باشد تا ماده تحصل پیداکند، کما اینکه عکسش هم همین طور است باید هیات ضرب باشد تا ماده«ضاد» و«راء» و«باء» تحصل پیدا کند، باید هیئت ضارب باشد تا ماده«ضاد» و«راء» و«باء» تحصل پیدا کند، همان طوری که در جنبه لفظی تحصل ماده در رابطۀ با هیئت است، در جنبۀ معنا هم همین طور است، یعنی نمی توانیم برای ماده معنا درست کنیم، مگر اینکه در ضمن هیئت باشد، در رابطۀ با معنا هم الماده لا تحصل له من حیث المعنی الا فی ضمن الهیئه. (حالا فرقش را با مصدر عرض می کنیم) و اگر ماده این طور ش دکه اصلا در رابطۀ با معنا تحصلی نداشت من حیث هو الافی ضمن الهیه، اگر این طور شد اصلا ما نمی توانیم بگوییم: معنای ماده قابلیت حمل ندارد، مگر به نحوی ثانوی محصله،