سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 3 صفحه 81

موضوع و محمول تغایر وجودی دارند این حرف را می زند و خود ایشان تصریح کرده، لذا گفتیم بیان صاحب فصول در جواب اهل معقول است، اهل معقول در فرق بین مشتق و مبدأ بحث می کردند، در فرق بین زید ضارب و زید ضرب بحث می کردند. آن وقت صاحب فصول می گفت ضرب با زید، تغایر وجودی دارید، این عنوان حدثی است، او عنوان ذات است، وجود ذات غیر وجود حدث است. اگر بخواهید زید ضرب تشکیل بدهید انیجا نیاز دارید که موضوعتان را یک امر مرکبی قرار بدهید. اما آیا صاحب فصول در«الانسان حیوان ناطق» هم این حرف را می زند؟ بالاتر در زید ضارب هم این حرف را می زند زید ضارب که دارد خودش مقایسه می کند بین ضارب و ضرب، می گوید: ما اگر ضارب را بخواهیم حمل بر زید کنیم دیگر اعتبار در اینها لازم نداریم. زید موضوع ضارب هم محمول هیچ مسأله ای ندارد نقصی ندارد. وقتی خود صاحب فصول دارد چنین مسأله را مطرح می کند که«زید ضارب» را جزء قسم اول قرار می دهد که مغایرت اعتباری است و اتحاد حقیقی، می شود به ایاشن اعتراض کرد که شما در«الانسان حیوان ناطق» مجموع مرکب را موضوع قرار می دهید و محمول را جزء این مجموع مرکب؟

بیان استاد در تأیید کلام صاحب فصول(ره)

انصاف این است که مرحوم آخوند(ره) در کلام صاحب فصول(ره) مثل اینکه هیچ دقتی نفرمودند و این طوری با کلام صاحب فصول برخورد کردند. تصریح می کند ایشان قضایایی که در مقام تحدید، یعنی تعریف آمده در حالیکه این بعید عن کلام صاحب الفصول بمراحل. شاید یک چیزی که منشاء این قرار گرفته که مرحوم آخوند یک چنین برداشتی از کلام صاحب فصول داشته باشد، این است که صاحب فصول در بعضی از مثالها دچار اشتباه شده، مثلا برای مین متغایر الوجودها، مثل الجسم و عرض که تغایرشان خیلی روشن است، صاحب فصول گاهی مثال می زند به الانسان جسم که تغایر وجوید بین انسان و جسم وجود ندارد، تغایر وجودی بین جسم و بیاض وجود دارد، اما بین انسان و جسم هیچ گونه تغایر وجودی نیست، برای خاطر اینکه جسم یک جنس بعید است برای انسان و چیزی که به عنوان بعید انسان مطرح است، این معنا ندارد که اتحاد وجودی با انسان نداشته باشد، پیداست که بین ماهیت جسم و ماهیت انسان اتحاد وجودی برقرار است چنین اشکالاتی صاحب فصول در رابطۀ با مثال دارد.

تغایز جزء و کل

اشکال دیگر مرحوم آخوند به صاحب فصول، این است که اگر شما موضوع و محمول را شیء