سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 3 صفحه 94

می دانیم. اما رد عین حال این وسط یک چیز دیگری هست و آن این است که در قضیۀ ملفوظه و یا معقوله یک نوع تغایر واقعی و تغایر حقیقی بین موضوع و محمول باید تحقق داشته باشد تا شما بتوانید تشکیل قضیۀ حملیه بدهید. و بعد متفرع می کنند و مترتب می کند بر این مطلب که اگر شما گفتید زید زید، آن چیزی که هم در ذهن مخاطب و هم در نفس مطرح شده تکرر لفظ زید است و تکرر لفظ زید معنایش این است که این دو لفظ حکایت از یک هویت و حکایت از یک امر می کند، مثل آنجایی که جنبۀ تاکید داشته باشد اگر شما زید دوم را به عنوان تاکید زید اول مطرح کنید چطور هردو لفظ زید حکایت از یک هویت و یک واقعیت می کند نه حکایت از اتّحاد، اینها با هم اشباه نشود در قضیه حملیه باید حکایت از اتحاد بکند، اما اینجا هردو حکایت از یک هویت می کنند.

تکثری، تغایری، هیچ مسأله ای وجود ندارد لذا شما بخواهید قضیه زید زید را تشکیل بدهید«هذه لیس بقضیه حملیه» برای خاطر اینکه نه در واقعیتش تغایر است نه در قضیه لفظیه تغایر است، نه در قضیۀ معقوله تغایر تحقق دارد، مخاطب از زید اول همانی را می فهمد که از زید دوم فهمیده، یعنی دو مرتبه این هویت در ذهن مخاطب ترسیم شده، تغایری تحقق ندارد. فرض این است که در قضیۀ لفظیه هم هیچ گونه تغایری نیست موضوع زید است، محمول هم همان زید است. لذا ایشان می فرمایند: که ما یک تغایر لفظی با یک تغایر مربوط به قضیۀ معقوله، یعنی آنی که در ذهن مخاطب منتقش و مرتسم می شود یک همچین تغایری آن هم نه اعتبار تغایر، بلکه تغایر واقعی در لفظ، یا تغایر واقعی در قضیۀ معقوله لازم داریم. اما در قضیۀ محکیه تغایری تحقق ندارد و حتما باید اتحاد و هو هویت محفوظ باشد.

این بیان امام بزرگوار(ره) علی ما فی تقریراته که من اینجاها را خودم ننوشتم کلام امام را مباحث بعدی را اکثرا نوشته ام ولی این مباحث و تقریر امام را ننوشتم. اما این تقریرات موجود چنین مطالبی را دلالت می کند، آیا این بیان را ما لازم است بپذیریم یا لازم نیست بپذیریم؟ مقدمتا یک مطلبی را در چند سطر بعد خود ایشان تصریح به صحتش می فرمایند: کسی خیال نکند که حمل شیء علی نفسه غیر صحیح این معنا خیال نشود که حمل کردن یک محمولی که نفس موضوع است، بر خود موضوع این یک امر غیر صحیح است نه، این اولا فایده دارد، فایده اش این است که جلوی یک توهمی را می گیرد، ممکن است یک کسی توهم کند که شیء ممکن است غیر خودش باشد، از باب تو هم و لو توهم باطل، این قضیۀ حملیه به نحو حمل الشیء علی نفسه، می آید جلوی این توهم را می گیرد و رد این توهم واقع می شود، بلکه تعبیر ایشان این است که صحت این قضیۀ حملیه، یعنی حمل الشیء علی نفسه این یک مطلب واضحی است این ضروری و روشن است که این قضیۀ حملیه قابل مناقشه نیست. با توجه به این ذیل که ایشان حمل الشیء را علی نفسه جایز بلکه ضروری الصحه می دانند در