سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 3 صفحه 95

مطلب اولشان می گوئیم این تغایری که شما می فرمایید، حالا اگر ما به جای زید زید آمدیم گفتیم الانسان انسان، شما در صحت این قضیه به عنوان یک قضیۀ حملیه تردیدی می توانید داشته باشید، در حالیکه هیچ نوع مغایرت تحقق ندارد، ممکن است در ذهن شما بیاید این حرف که نه همین جا یک مغایرت لفظی وجود دارد، آن مغایرت لفظی این است که موضوع شما دارای«الف و لام» تعریف جنس است، و محمول شما نکرده است ممکنم است کسی اینجور در ذهنش بیاید که قضیه الانسان انسان همان طوری است که امام بزرگوار می فرمایند: که در رابطۀ با قضیۀ ملفوظه تغایر تحقق دارد، برای اینکه موضوع معروف به«الف و لام» جنس است کما اینکه حتما باید مبتداء معرفه باشد، «لانه لا یجوز الابتداء فی النکره» اما محمول ما عبارت از نکره و انسان است اگر کسی این معنا در ذهنش بیاید، ما رد نمی کنیم این حرف را، برای اینکه احتمال می دهیم واقعا تغایر لفظی که در نظر مبارک امام(قدس سره) بوده شامل این تغایر هم بشود، همین مقدار که موضوع شما به عنوان معرّف مطرح است و محمول شما به عنوان منکّر مطرح است، یکفی تغایر اللفظی تغایر واقعی که ما نمی خواهیم، ما یک نوع تغایر لفظی لازم داریم مثل اینکه شما بگوئید الانسان بشر بشر با انسان مترادف است ولی مترادفین اتحاد در معنا دارند اما از نظر لفظی بینشان تغایر وجود دارد، مترادفات متغایران من حیث اللفظ. امام هم اینجوری بفرمایند: همان طوری که در الانسان بشر یک نوع تغایر لفظی تحقق دارد در الانسان انسان هم تغایر تعریفی و منکّر بودن تحقق دارد. اگر اینجوری فرمودند ما حرفی نداریم، بحث را باید بیاوریم سراغ همان زید زید که در کلام خود ایشان مطرح شده است.

تبین نظر حضرت امام(ره) در بیان اتحاد

پس تقریبا روش بحث این بود که اگر امام«الانسان انسان» را تغایر لفظی در او قائل نباشند، ما اشکال را روی الانسان انسان پیاده می کنیم، اما اگر فرمودند: اینجا تغایر هست بحث را می بریم روی زید زید که دیگر هیچ گونه این شبهه تغایر لفظی در زید زید مطرح نیست، می گوییم: این قضیه زید زید که شما می فرمائید که با شنیدن دو مرتبه لفظ زید دو حکایت از یک هویت است، مقصود چیست؟ اینجا دو احتمال در این کلام جریان دارید یک احتمال این است که بخواهند ایشان این طور بفرمایند: اگر کسی گفت: زید زید اصلا معلوم نیست که این تشکیل قضیه داده باشد. از کجای این زید زید معلوم است که این قضیه تشکیل داده است؟ نه، ممکن است زید دوم را به عنوان تاکید زید اول آورده، ننوشته در زید زید که مسأله قضیه مطرح است، ممکن است مقصود تأکید همین زید اول باشد من دون أن یکون هناک قضیه. یک احتمال دیگر در کلام امام هست که نه با حفظ اینکه زید زید