سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 4 صفحه 105

واحد است یا هدفش امتثالات متعدّده است. این سه قول در مسأله هست.

بیان قول مرحوم بروجردی(ره) در قبول تعدد امتثال

مرحوم آقای بروجردی(اعلی الله مقامه الشریف) که قائل به تعدّد امتثال هستند می فرمایند: بر حسب تعدّد افراد، امتثال هم متعدّد می شود. بیان ایشان آنطوری که خودشان ذکر می کنند در رابطه با همان مسأله ای است که اشاره کردیم که ایشان می فرمایند: هروجود طبیعتی و هرفرد طبیعتی، تمام الطبیعه است، «لا بعض من الطبیعه». «زید انسان کامل»، عمرو هم انسان کامل و در تثنیه«زید و عمرو انسانان»، دو انسان هستند نه یک انسان. ایشان می فرمایند: از اینجا استفاده می کنیم که هروجود طبیعتی یک طبیعت کاملۀ بدون هیچ گونه نقص و عیب است و اگر وجودات، تعدّد پیدا کرد، طبیعت، تعدّد پیدا کرده، طبیعت متعدّد وجود پیدا کرده. اگر ده فرد در یک جا متمرکز بودند، می گوییم: ده انسان وجود دارد، ده فرد از افراد انسان یا ده حیوان ناطق، که ماهیت انسان است، اینجا وجود دارد.

ایشان می فرمایند: بعد از آنکه افراد متعدّد شدند، چرا بگوییم: امتثال واحد است؟ چرا بگوییم: فرقی بین یک فرد و ده فرد نیست؟ آنجایی که یک فرد را ایجاد می کند، این امتثال واحد، آنجایی که دو فرد را ایجاد کرد ولو فی عرض واحد بوده، اما دو وجود برای طبیعت است، دو انسان تحقّق پیدا کرده. در مثال عتق، نمی توانیم بگوییم: آن جایی که مولا ده تا عبدش را«بصیغه واحده» آزاد می کند، یک عتق از او تحقّق پیدا کرد. آیا یک عتق از او تحقّق پیدا کرده یا ده عتق در رابطۀ با ده عبد از او تحقّق پیدا کرده؟ ما نمی توانیم این حرف را بزنیم. فرضا شاهدش هم این است که اگر عتق واجب نبود و به این صورت مستحب بود، (چون عتق یکی از مستحباب شرعیه است) اگر کسی به صیغه واحده ده عبد را آزاد کرد، ثواب یک عتق را به او می دهند در مستحباب یا ثواب ده عتق را به او می دهند؟ در واجبش هم همین طور است. درست است که مولا بیش از یک عتق نخواسته، اما عبد در مقام عمل ده عبد را آزاد کرده، تقدّم و تأخّر هم نبوده، لذا باید این را ده امتثال به حساب بیاوریم و آثار ده امتثال را بر او بار کنیم. بعد ایشان تنظیر می فرمایند. می فرمایند: در واجب کفایی درست است اگر یک نفر اقدام کرد مأموربه را انجام داد، همان برای تحقّق غرض مولا و برای امتثال کفایت می کند. اما اگر ده نفر در عرض هم بدون هیچ گونه تقدّم و تأخّری این واجب کفایی را انجام دادند، مثل اینکه یک کسی وارد شد بر یک جماعتی و سلام کرد بر این جماعت و ما گفتیم: جواب سلامش به صورت واجب کفایی مثلا لازم است، یک نفر از این جمعیت اگر جواب سلامش را بدهند، این رد السلامی که واجب است، تحقّق پیدا کرده. حالا اگر تمام جمعیت در آن واحد در مقام جواب این سلام کننده گفتند: