سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 4 صفحه 111

رتبه واحده، هرکدام از اینها امتثال کردند، هرکدامشان استحقاق مثوبت دارند.

پس در حقیقت، واجب کفایی نظیر برای ما نحن فیه نمی تواند باشد. تنظیر ما نحن فیه به واجب کفایی، این طوری که مرحوم آقای بروجردی(اعلی الله مقامه الشریف) فرمودند، روی این بیان، درست نیست. ما باید جایی را فرض کنیم که تکلیف واحد باشد و فرض ما در مسأله، در یک چنین جایی است که با اینکه تکلیف واحد است، مولا فقط عتق الرقبه را از عبد خواسته، تکلیف فقط عتق الرقبه است. این در آن واحد، به جای اینکه یکی از عبید را آزاد کند، به کلمۀ«اعتقتکم»، همه عبیدش را آزاد کرد. اینجا نمی توانیم بگوییم: امتثالات متعدّده تحقّق پیدا کرد. البته این به این معنا نیست، که ما بخواهیم بگوییم: هیچ فرقی نمی کند بلکه ممکن است از نظر فضیلیت و مزیّت، فرق داشته باشد، مثل صلاتی است که انسان هم در مسجد می تواند ایقاعش بکند، هم در منزل می تواند ایقاع بکند. اما «صلاه فی المسجد لها مزیه زائده». اما بحث ما در تعدّد امتثال است، «اعتقتکم» بیش از یک امتثال نخواهد بود، برای اینکه بیش از یک تکلیف در اینجا وجود ندارد.

بیان مرحوم آخوند(ره) در ملاک وحدت و تعدّد از نظر قصد مکلّف

مرحوم آخوند(قدس سره) بنابرآن تفصیلی که از درس ایشان نقل کردند، که ایشان ملاک را در وحدت و تعدّد، قصد مکلّف قرار دادند، گفتند: این مکلّفی که به جای عتق یک رقبه، ده تا را در آن واحد آزاد می کند، هدفش چیست؟ اگر هدفش تعدّد امتثال باشد، ما اینجا امتثال را متعدّد می دانیم.

اما اگر هدفش این باشد که مجموع را امتثال واحد قرار بدهد، ما هم طبق نیّتش امتثال واحد قرار می دهیم.

این سخن با اینکه تفصیل است و یک طرفش به حرف ما می خورد و تطبیق می کند، اما در عین حال از لحاظ معیار و ملاک، از حرف مرحوم آقای بروجردی(اعلی الله مقامه الشریف) ضعیف تر است، چرا؟ برای اینکه حرفی که ایشان می زدند، ولو اینکه ما نپذیرفتیم، اما فی نفسه یک حرف جالبی است که وقتی یک فرد، تمام الطبیعه است و یک وجود، تمام الماهیه است، پس ده تا وجود، ده تا تمام الماهیه است، ده انسان است، ده عتق رقبه است. این را می شود انسان بگوید چون به حسب واقع، ده عتق رقبه تحقّق پیدا کرد، «یمکن ان یقال» به اینکه امتثالات متعدّده واقع شده اما اینکه بگوییم: به خارج کاری نداریم، ما باید ببینیم مکلّف این ده تا را به چه منظوری ایجاد کرده است؟ قصد مکلّف از ایجاد ده فرد از افراد چه بود؟ اگر قصدش این بوده که مجموع، امتثال واحد باشد، «هذا امتثال واحد» اما اگر قصدش این بوده که کل وجود، امتثال مستقلی باشد، ما هم بگوییم: