سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 4 صفحه 112

امتثالات متعدّد است. این قصد و عدم قصد، هیچ نقشی در تعدّد و وحدت ندارد، کما اینکه هیچ نقشی در اصل امتثال هم ندارد. اگر مکلّف صدبار تصمیم بر امتثال بگیرد، لکن عملا مأموربه را در خارج ایجاد نکند، شما می گویید: امتثال تحقّق پیدا نکرده است. امتثال به قصد ارتباطی ندارد. امتثال به تحقّق آن چیزی که مؤثّر در حصول غرض مولاست، ارتباط دارد. آنکه بستگی به تکلیف مولا دارد، به او ارتباط دارد. لذا قصد و عدم قصد، هیچ گونه نقشی نه در اصل امتثال و نه در وحدت و تعدّد امتثال، در هیچ کدام از اینها ندارد. لذا با اینکه این تفصیل، یک طرفش منطبق بر حرف ما خواهد بود، به خلاف بیان مرحوم آقای بروجردی(ره)، که درست نقطۀ مقابل بیان امام بزرگوار است، لکن از نظر معیار و ملاک، حرف مرحوم آقای بروجردی(ره) و فرمایش ایشان اقرب است از این تفصیلی که از مرحوم محقق خراسانی(ره) در درسشان نقل شده است.

درنتیجه؛ همان طوری که امام بزرگوار فرمودند: مسأله همین است، امتثال همیشه به تکلیف اضافه می شود و معیار در وحدت و تعدّد امتثال، همان وحدت و تعدّد تکلیف است منتها برای تعدّد تکلیف، انواع و صور مختلفه ای وجود داشت. «هذا فی الافراد العرضیه» که یکی از دو صورت محل بحث ما بود.

بحث دوم ما در افراد طولیه است. افرادی که از نظر زمان و تقدّم و تأخّر، بین آنها فرق می کند. اول یک فرد از طبیعت را ایجاد می کند، بعد فرد دوم را ایجاد می کند، که از اینها تعبیر به افراد طولیه می شود. مثل اینکه در آن مثالهایی که عرض کردیم، اول می آید یکی از عبیدش را آزاد می کند، بعد از زمانی می آید فرد دوم را آزاد می کند که حالا بحث می کنیم که به چه هدفی این کار واقع می شود. یا در مثالی که در درس قبل گفتیم، که حالا مرحوم آخوند هم در کفایه، روی همین مثال مثال می زنند. اول لیوان آبی تهیه می کند و می آورد در اختیار مولا می گذارد، بعد پنج دقیقۀ دیگر قبل از اینکه مثلا مولا استفاده کند، می رود مثلا یک لیوان بهتری و آب گواراتری را تهیه می کند و در محضر مولا می آورد.

اینجا اول ببینیم که هدف از این کار چیست؟ کسی که یک فرد را ایجاد کرده، حالا فرد دوم را متعاقبا ایجاد می کند، می خواهد چکار کند؟ چه هدفی دارد؟ یک وقت هدفش این است که فرد دوم را جایگزین فرد اول کند مثل اینکه فرد اول را می خواهد از دایرۀ امتثال بیرون ببرد و فرد دوم را جانشین فرد اول بکند، در اینکه امتثال به فرد دوم تحقّق پیدا کند. از این تعبیر می کنند مثلا به«تبدیل الامتثال بامتثال آخر». اما یک وقت است که فرد دوم را می آورد کنار فرد اول قرار می دهد و مجموع الفردین را می خواهد امتثال واحد قرار بدهد. روی همان مبنایی که ما گفتیم: اگر ده فرد هم باشد، یک امتثال تحقّق پیدا می کند. گفتیم: از عبارت مرحوم آخوند(ره) هم در افراد عرضیه، همان وحدت