سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 4 صفحه 122

فصول(علیه الرحمه) نسبت داده شده بود، که ایشان مفهوم ایجاد را در مدلول هیئت، از نظر لغت و وضع برایش مدخلیت قائل بود. می فرمود: هیئت«افعل وضعت لطلب ایجاد الطبیعه» که تا ایجادش مربوط به هیئت است و ایجادش مربوط به ماده است. عرض کردیم: اینطور نیست، عنوان ایجاد به عنوان یک لازمۀ عقلی در اینجا مطرح است، همان طور که در بعث و تحریک حقیقی و تکوینی از نظر عقل، مسألۀ وجود به عنوان یک لازم برای مبعوث الیه لازم است. در بعث و تحریک اعتباری هم از راه عقل مسألۀ وجود را مطرح می کنیم و الاّ وجود نه در معنای ماده لغتا دخالت دارد و نه در مفاد هیئت از نظر وضع مدخلیتی دارد. هیئت للبعث و التحریک است، ماده هم للطبیعه. اما درعین حال پای وجود در کار می آید به عنوان اینکه بعث و تحریک ولو اعتباری باشد، نیاز دارد به وجود مبعوث الیه، یعنی مبعوث الیه آن وجود و ایجاد است، مثل بعث و تحریک حقیقی.

فرق میان زمان و مکان در مسألۀ فور و تراخی

پس ما هم مسألۀ وجود را مرتبط به عالم وضع و مفاد لغت نمی دانیم. هیئت و ماده همان بعث و تحریک به طبیعت است، آن وقت غیر فوریّت دیگر از کجا استفاده شود؟ نه در ماده مطرح است، نه در هیئت مطرح است و نه از مجموع ماده و هیئت این معنا متبادر است که با شنیدن صیغۀ امر، یعنی مجموع هیئت و ماده، این قید فوریّت هم به انضمام آن معنای اصلی، منسبق به ذهن شود، یا قید تراخی به عنوان قیدیّت وجود انسباق به ذهن پیدا کند. نه فوریّت مطرح است و نه تراخی مطرح است. و مؤیّد این مسأله این است که مسألۀ فوریّت و تراخی در رابطۀ با زمان است. همان طور که از نظر مفاد صیغه«افعل» در رابطۀ با مکان، هیچ کسی قبول ندارد که از صیغۀ«افعل»، تقیّد به مکان خاصی استفاده شود، از کجای«اضرب» انسان استفاده کند که این ضرب در کجا واقع شود؟ همان طور که در رابطۀ با مکان مسأله به این صورت است، هیچ کسی این معنا را احتمال نمی دهد که تقیّد به مکان خاص، در مدلول صیغۀ«افعل» نقش داشته باشد، اینها می گویند: زمان هم همین طور است.

فوریّت و تراخی مربوط به زمانند، زمان الفور و زمان المتراخی. می گویند: بین زمان و مکان هیچ فرقی نمی کند. همان طور که مکان متبادر نیست، هیچ نوع از زمان هم از شنیدن صیغۀ«افعل» انسباق به ذهن پیدا نمی کند. منتها آنهایی که قائل به فوریّت یا قائل به تراخی هستند، مخصوصا قائلیین به فور، خودشان این مسألۀ را قبول کردند، گفتند: از نظر تبادر و انسباق، مسأله به همین کیفیت است که زمان خاص همانند مکان خاص، هیچ کدام در مفاد، مدخلیت ندارد. منتها عمده این جهت است که ما از راههای دیگر استفاده کردیم که مسألۀ فوریّت مطرح است، آن هم در اوامر شرعیۀ این طور