سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 4 صفحه 13

جواب حلی کلام مرحوم آخوند(ره): اهمیت غرض مولا

اما جواب حلی این مسأله که مهم است، این است که در رابطۀ با غرض مولا در باب اوامر، یک وقت این است که غرض مولا برای ما مشخص است، هدف مولا را می دانیم چیست؟ در این جایی که غرض مولا مشخص است، ما حتی از مرحوم آخوند هم پا را فراتر می گذاریم و یک مورد بالاتر از آن چیزی که ایشان ذکر کردند، را قائل می شویم و آن جایی است که مولا اصلا امری صادر نکرده، لکن غرض مولا برای عبد مشخص است، غرض مولا برای عبد روشن است. مثل اینکه مولا در منزل وجود ندارد، بچۀ مولا کنار حوض آمد و بعد در حوض افتاد، در حال غرق شدن است. اینجا از باب مسألۀ حفظ نفس بحث نمی کنیم، از باب مسألۀ رابطۀ عبودیت و مولویت بحث می کنیم. لازمۀ عبودیت و مولویت در اینجا چیست؟ عبد می تواند همینطور کنار حوض بایستد و شاهد منظرۀ غرق شدن بچۀ مولا باشد و اگر بعد مولا به او اعتراض کرد، او در جواب بگوید: جنابعالی که دستوری در این رابطه صادر نکرده بودی؟ امری از طرف شما متوجه من نشده بود، تا من موافقت بکنم؟ یا اینکه لازمۀ عبودیت و مولویت این است که اگر عبد، عالم به هدف مولا و به غرض مولاست، علاقۀ مولا را نسبت به ولد می داند و می داند که اگر مولا در صحنه حاضر بود، چه احساسات و عکس العملی از خودش نشان می داد، لکن چون کنار است، اطلاعی ندارد، نه امری صادر کرده و نه عکس العملی نشان داده. این دیگر از آن مثال«جئنی بالماء» هم بالاتر است. لکن خصوصیتش این است که هدف مولا، مشخص برای عبد است. عبد می داند که مولا هدفش نجات این ولد غریق است و غرضش متعلق به این است که بچه اش از این مهلکه نجات پیدا کند و آسیبی به او متوجه نشود.

پس در آنجایی که غرض مشخص است، از نظر حکم عقل در رابطۀ با عبودیت و مولویت، حتی نیاز به اصل امر هم وجود ندارد، امر در حقیقت، یک طریقی است، یک اماره ای است برای اینکه غرض مولا را مشخص بکند. اماره برای جایی است که انسان عالم نباشد، اگر انسان عالم به غرض مولا و هدف مولاست، دیگر نیاز به وساطت امر و طریقیت امر ندارد، اما در مواردی که غرض مولا برای ما مشخص نیست، مولا دستوری داده، ما نمی دانیم هدف و غرضش از این دستور چیست؟ آیا در مواردی که هدف مولا برای ما مشخص نیست، اگر یک سلسله اموری را به عنوان اجزاء و شرائط، در متعلق امرش اخذ کرد و بعضی از امور، مشکوک الجزئیه و مشکوک الشرطیه بود و در مثل ما نحن فیه، «مشکوک المدخلیه فی تحقّق الغرض» بود، برای اینکه نمی دانیم، آیا قصد قربت مدخلیت در