سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 4 صفحه 133

گفتیم: به لحاظ اینکه«سارِعُوا» در آیه تکرار نشده، به خلاف آیه«أَطِیعُوا اللّهَ وَ أَطِیعُوا الرَّسُولَ» که آنجا«أَطِیعُوا» مکرر است، درباره خداوند تبارک و تعالی عنوان ارشادی دارد و درباره«أَطِیعُوا الرَّسُولَ» حکم مولوی الهی است. «أَطِیعُوا» در آنجا مکرر بود و مانعی نداشت که یکی از آنها را حمل بر ارشاد کنیم و دیگری را حمل بر مولویت، اما در این آیه یک«سارِعُوا» بیشتر نداریم و یک «سارِعُوا» نمی شود هم حمل بر مولویت بشود به لحاظ«مَغْفِرَهٍ مِنْ رَبِّکُمْ» و هم حمل بر ارشاد شود به لحاظ«وَ جَنَّهٍ عَرْضُهَا السَّماواتُ وَ الْأَرْضُ»، لذا مجبوریم که امر«سارِعُوا» را به طورکلی امر ارشادی بگیریم و در این صورت مدعای قائل به فوریت ثابت نمی شود. این جواب را قبلا ذکر کردیم.

اینجا مسائل دیگری هم مطرح است که دقت در تعبیرات قرآن، اقتضا می کند که آن مسائل را هم انسان مورد توجه قرار دهد و ببینیم آیا واقعا این دو آیۀ شریفه ارتباطی به آنچه در آن بحث می کنیم دارند یا نه؟ بحث ما این است که اگر یک امری از مولا صادر شد، ولو شما در محدودۀ شرع بیاورید چون این آیات بیشتر از شرع را دلالت ندارد، اگر امری از مولا در محدودۀ شرع صادر شد، واجب است که فورا آن مأموربه در خارج انجام بگیرد مگر اینکه دلیل برخلاف داشته باشیم؟ در جایی که دلیل بر خلاف نباشد بگوییم: بله واجب است شما فورا انجام دهید. مدعا این است. آیا این دو آیۀ شریفه در همین محدودۀ اوامر شرعیه این مدعا را ثاب می کند؟

اشکال دیگر به استدلال به آیه«وَ سارِعُوا إِلی مَغْفِرَهٍ»

غیر از آن اشکال اولی که ذکر کردیم، اشکال دیگری در کار است که این اشکال به یک صورت در آیۀ«وَ سارِعُوا» پیاده می شود و به یک صورت در آیۀ«فَاسْتَبِقُوا الْخَیْراتِ» پیاده می شود. اما در آیۀ«وَ سارِعُوا إِلی مَغْفِرَهٍ مِنْ رَبِّکُمْ» گفته شده که این«سارِعُوا» از باب مفاعله است، هیئتش، هیئت باب مفاعله است. در باب مفاعله، نظر به طرفین تحقّق دارد. نظر به مقایسۀ بعض مع بعض دارد. اگر آیۀ شریفه به جای«سارِعُوا» به عنوان صیغۀ مفاعله می فرمود: «و اسرعوا إِلی مَغْفِرَهٍ مِنْ رَبِّکُمْ» به جای «سارِعُوا» کلمۀ«و اسرعوا» را ذکر می کرد، با قطع نظر از آن اشکال اول، فرضا این را هم می پذیرفتیم برای اینکه این«و اسرعوا» مثل«أَقِیمُوا الصَّلاهَ» است. همان طوری که هرکسی مستقلا و به تنهایی مکلّف به اقامۀ صلاه است، مکلّف به ایتاء زکات است، مکلّف به سرعت هم هست. «و اسرعوا إِلی مَغْفِرَهٍ » که یکی از اسباب مغفرت، فعل مأموربه است. کانّ فرموده: «و اسرعوا الی فعل المأمور به» یعنی هرکسی مستقلا بدون ارتباط با دیگری و بدون اینکه مسأله، کمترین ربطی به مقایسۀ با دیگران