سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 4 صفحه 148

شریفۀ«أَطِیعُوا اللّهَ» همین قسمت اول«أَطِیعُوا اللّهَ» که ما بیان کردیم این ارشاد«بما یحکم به العقل» است. عقل خودش مستقلا حکم می کند به اینکه اطاعه الله واجب است و این«أَطِیعُوا اللّهَ یرشد الی ما یحکم به العقل»، منتها در رابطۀ با اطاعه الله، حکم عقل جنبۀ الزام و وجوب دارد، یعنی عقل حکم می کند«بانّ اطاعه الله واجبه» و آیۀ شریفۀ«أَطِیعُوا اللّهَ» ارشاد به این حکم لزومی عقل است. اما در باب استباق و مسارعت، مسألۀ اینطور نیست، آن مقداری که عقل حکم می کند، فقط حسن این معناست«حسن المسارعه و حسن الاستباق» و آیۀ شریفه می خواهد ما را ارشاد کند به همین مسألۀ حسن فقط، بدون اینکه دلالتی بر وجوب یا دلالتی بر استحباب داشته باشد. اگر این کلام را اینطور توجیه کنیم، تا حدی قابل قبول است و الاّ اگر نظر این باشد که مسألۀ وجوب را کنار ببریم و به جای او مسألۀ استحباب را پیاده کنیم، در آن اشکال عقلی و قرینۀ عقلیه، فرقی بین مسألۀ وجوب و استحباب نیست. یک چنین بیانی در اینجا شده است.

اشکال عدم فرق میان واجب و مستحب

این بیان چند اشکال دارد: یکی اینکه آنچه اتّصاف به سبق پیدا می کند، آیا فاعل«استبقوا» است یا خیرات بعضی مع بعض است؟ «استبقوا»، یعنی شما ای مکلّفین، استباق کنید. الی«اَلْخَیْراتِ» یعنی «الی کل خیر» هر خیری به تنهایی یک استباق در او مطرح است. به عبارت روشن تر: این مقایسه و این مسابقه، آیا در رابطۀ با کلّ خیرات مطرح است یعنی در حقیقت آیۀ شریفه یک نظری به مجموع خیرات دارد و می گوید: شما یعنی هرکسی به تنهایی در رابطۀ با مجموع خیرات یک سبق و لحوق و یک استباق و تقدّم و تأخّری داشته باشد یا همانطوری که ما معنا کردیم در رابطۀ با واجبات کفائیه، مسابقه بین مکلّفین است، استباق بین زید و عمرو است، منتها گفتیم: به قرینۀ اینکه مسابقه بین مکلّفین است، باید استفاده کنیم که تکلیف یک تکلیفی است که ارتباط به همه مکلّفین دارد که تنها در واجبات کفائیه مطرح است اما در واجبات عینیه که هر کسی تکلیف مستقل دارد و مخالفت و موافقتش هیچ گونه ارتباطی به موافقت و مخالفت دیگری ندارد، آنجا استباق نمی تواند مفهوم داشته باشد. اما در باب واجبات کفائیه تک تک مشمول این آیۀ شریفه است، نه اینکه این خیرات را با هم ملاحظه کنیم، خیرات را با هم مقایسه کنیم، بلکه یک خیری که مشترک بین همۀ مکلّفین است به نام واجب کفایی، خطاب شده به مکلّفین که در راه رسیدن به این خیر، بعضی از شما مکلّفین بر بعضی دیگر استباق کند، به لحاظ اینکه در واجب کفایی هر کسی سبقت بگیرد، او استحقاق مثوبت پیدا می کند. ثواب اتیان واجب به همه داده نمی شود، تنها در اختیار آن کسی است که قبل از دیگران