سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 4 صفحه 150

ملاک تکلیف و مناط تکلیف در هردو وجود دارد. ملاک تکلیف وجوب انقاذ، حفظ نفس محترمه است، حفظ نفس محترمه، هم در رابطۀ با این غریق مطرح است، «لانّه نفس محترمه» هم در رابطۀ با آن غریق مطرح است«لانّه نفس محترمه». ملاک و مناط در هردو وجود دارد، منتها شما در مقام عمل و در مقام موافقت امر مولا و اطاعت تکلیف مولا، قدرت ندارید علی الجمع بین الانقاذین. اما این عدم قدرت شما، وجوب انقاذ غریق را از بین نمی برد«انقذ الغریق بعمومه و اطلاقه» باقی است، منتها باید قاعدۀ باب تزاحم اینجا پیاده شود.

قاعدۀ باب تزاحم این است که اگر یکی از این دو، اهمّ از دیگری بود، مثل مثال معروف صلاه و ازاله که به لحاظ واجب فوری بودن آن و موسع بودن صلاه، ازاله اهم از صلاه است. یا اهمی و یا لااقل محتمل الاهمیه وجود داشته باشد، یعنی فی احد الطرفین احتمال اهمیت وجود داشته باشد دون دیگری. در این دو مورد شما باید مقطوع الاهمیه یا محتمل الاهمیه را ترجیح دهید و اگر مسألۀ اهمیت به صورت قطع یا احتمال هیچ کدام وجوب ندارد، مسألۀ تخییر مطرح است. حالا که اینطور شد، شما در«فَاسْتَبِقُوا الْخَیْراتِ» روی همان معنایی که خودتان کردید، چرا این معنا را رعایت نمی کنید؟ شما می گویید: اگر خیر اوّل مقدّم داشته شود، دیگر لا یمکن خیر دوم مقدّم شود، یعنی در حقیقت می گویید: جمع بین استباق به خیر اول و استباق به خیر دوم امکان ندارد. حالا که جمع امکان ندارد، چرا هیئت«افعل» را از مفاد خودش کنار می برید؟ چرا معنای هیئت«افعل» که وجوب استباق است را کنار می گذارید؟ وجوب استباق به قوّت خودش باقی است، منتها در مقام عمل، امکان جمع وجود ندارد. ملاک و مناط هم در هردو خیر وجود دارد، هم خیر اول و هم خیر دوم، اینجا مسألۀ مراتب مطرح می شود، اینجا مسألۀ اهم و مهم پیش می آید. «اذا کان احد الخیرین اهم من الاخر» حالا یا قطعا اهم باشد، یا احتمالا اهم باشد، او از نظر وجوب استباق تقدّم دارد. و اگر هردو خیر فی رتبه واحده بودند و هیچ گونه اهم و مهمی بین آنها مطرح نبود، مسألۀ تخییر مطرح است، مثل همان«انقذ الغریق» که در باب متزاحمین مطرح می کنید. پس مجرّد اینکه در مقام عمل، امکان استباق الی کلا الخیرین وجود ندارد، سبب نمی شود که شما در مفاد هیئت«افعل» تصرّف کنید. مفاد هیئت«افعل» به قوّت خودش باقی است، منتها در مقام عمل، قاعدۀ باب تزاحم پیاده می شود. مثل همان مورد وجوب انقاذ غریق که بعمومه و اطلاقه باقی است، منتها در مقام عمل، مسألۀ اهم و مهم پیش می آید.

پرسش:

1 - اشکال«ما یلزم من وجوده عدمه» چگونه در آیۀ«فَاسْتَبِقُوا الْخَیْراتِ» مطرح می شود؟