سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 4 صفحه 160

بحث اجزاء و اقوال در آن

بحث دیگر مسألۀ اجزاء است. در مسألۀ اجزاء از نظر عنوان، دو جور بحث عنوان شده: یک نوع مرحوم محقق خراسانی(ره) در کفایه بحث اجزاء را عنوان کرده اند، یک نوع مرحوم صاحب فصول(ره) در کتاب فصول عنوان کرده اند. حالا دو نوعش را باید ملاحظه کنیم ببینیم که دلیل و مؤیّد، کدام یک از اینها را تأیید می کند.

مرحوم محقق خراسانی(ره) مبتدا و موضوع را چنین قرار داده می فرماید: «الاتیان بالمأموربه»، آوردن مأموربه در خارج، «علی وجهه» که حالا روی این«علی وجهه» هم بعد ان شاء الله بحث می کنیم لکن حالا معنای اجمالی اش این است، یعنی با تمام خصوصیاتش، «الاتیان بالمأموربه علی وجهه» یعنی با تمام خصوصیاتش آیا اقتضای اجزاء می کند؟ که معنای اجزاء کفایت است و معنای کفایت، عدم وجوب اعاده و قضاء است. یعنی اگر کسی مأموربه را در خارج با تمام خصوصیات و شرایط انجام داد، آیا انجام مأموربه به این کیفیت، سبب می شود که دیگر تکلیف به کلی زائل شود و بر مکلّف دیگر نه اعاده ای و نه قضایی لازم باشد؟ آیا اقتضای این معنا را دارد یا ندارد؟ پس ایشان مقتضی را عبارت از اتیان به مأموربه و تحقّق بخشیدن به مأموربه در خارج قرار داده است.

در کتاب فصول مرحوم صاحب فصول(ره) این طوری تعبیر می کند که«الامر بالشیء» موضوع را امر قرار می دهد«الامر بالشیء هل یقتضی الاجزاء» در آنجایی که اتیان به شیء شود؟ که«یقتضی» را در رابطۀ با امر قرار می دهد، با هیئت«افعل» قرار می دهد«الامر بالشیء هل یقتضی الاجزاء» که فاعل«یقتضی» ضمیری است که به خود امر برمی گردد. اگر آن مأموربه در خارج واقع شود آیا اقتضای اجزاء می کند یا امر اقتضای اجزا نمی کند اگر هم مأموربه در خارج واقع شود؟

پس جمله ای که به عنوان محل نزاع در کتاب فصول مطرح است، موضوعش عبارت از امر است مثل مسائلی که تا حالا خواندیم«الامر بالشیء هل یدلّ علی الفور، هل یدلّ علی التراخی، هل یدلّ علی المرّه، هل یدلّ علی التکرار، هل یدلّ علی الوجوب»؟ تمام این مسائلی را که گذراندیم، موضوعش عبارت از امر بود. ایشان در بحث اجزاء هم موضوع را مثل مسائل گذشته عبارت از امر قرار داده، اما مرحوم آخوند(ره) عنوان را عوض کردند، با اینکه تا حالا در تمامی مسائل گذشته روی موضوع امر بحث می کردند، در رابطۀ با جهات مختلف، اما اینجا که می رسند، موضوع تغییر می کند، به جای امر، «الاتیان بالمأموربه علی وجهه هل یقتضی الاجزاء ام لا یقتضی؟» موضوع آوردن مأموربه در خارج است.