سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 4 صفحه 182

واقعی قضا شود؟

پس این بیانی را که مرحوم آخوند به عنوان محل نزاع مطرح کردند، با اینکه محل نزاع دو شعبۀ متضاد به تمام معنا دارد، یکی بحثش عقلی محض است لیس الاّ و یکی غیرعقلی است لیس الاّ، مع ذلک در تحت عنوان واحد و جامع واحد، قابل جمع هستند. در شعبۀ اول که می گوییم: «یقتضی»، پایۀ اقتضا روی حکم عقل است. در شعبۀ دوم که می گوییم: «یقتضی»، پایۀ اقتضا روی دلالت لفظ است. در عبارت هم که مسألۀ عقل و لفظ هیچ کدام مطرح نیست، فقط با یک تعبیر«یقتضی» ذکر شده و«یقتضی» منافات ندارد که منشأ الاقتضا حکم العقل باشد یا منشأ الاقتضا دلالت اوامر ظاهریه و اوامر اضطراریه باشد. این یک نکته ای بود که لازم بود در محل بحث مورد دقّت واقع شود.

اشکال بر کلام صاحب فصول(ره) در تصور جامع

ممکن است به ذهن شما این مطلب بیاید که شما که گفتید: مسألۀ مهم در باب اجزاء این شعبۀ دوم است، کسی اصلا در قسمت اول مخالفت نکرده، مگر بعضی از اشاعره لذا تقریبا آن قسمت اول جای بحث نیست اما آن که حسّاس در مسألۀ اجزاء و در بحث اجزاء است، همین شعبۀ دوم است که در حقیقت، یک مسألۀ لفظی است. شما بگویید: همین را برای صاحب فصول مؤیّد می گیریم.

صاحب فصول که عنوان بحث را«الامر بالشیء اذا اتی به علی وجهه هل یقتضی الاجزاء ام لا؟» آیا این یک تأییدی برای عنوان صاحب فصول نمی شود؟ او نزاع را نزاع در لفظ قرار داده بود. شما که می گویید: اساس بحث اجزاء و مهمش این شعبۀ دوم است. شعبۀ دوم که بحثش لفظی است، پس در حقیقت، این یک تأییدی برای صاحب فصول واقع شود و عنوان بحث را آن طور که ایشان عنوان کرده اند، قرار دهیم؟

جواب این است که درست است که بحث لفظی است، ولی در این بحث لفظی روی امر اضطراری و امر ظاهری تکیه نمی کنیم. نمی خواهیم بگوییم: نفس امر ظاهری اقتضای اجزاء می کند یا نه؟ مفاد دلیل امر ظاهری چیست؟ آن دلیلی که دلالت بر امر ظاهری می کند، چطور امر ظاهری را مطرح کرده؟ یک وقت است که ما می خواهیم بگوییم: خود امر ظاهری اقتضای اجزاء دارد، که ظاهر تعبیر صاحب فصول است. یک وقت در عین اینکه بحث ما، بحث لفظی است و مهم در بحث اجزاء هم همین شعبۀ لفظی آن است، اما در امر بحث نداریم، در آن دلیلی که امر ظاهری را در موقعیت خودش مطرح می کند، می خواهیم ببینیم آن دلیل چطور امر ظاهری را مطرح می کند و الاّ خود امر ظاهری«بما هو امر ظاهری» یا امر اضطراری، از کجای«صل مع التیمم» اجزاء یا عدم اجزاء را استفاده