سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 4 صفحه 186

هر امری، آیا نسبت به خود همان امر، اقتضای اجزاء دارد یا اقتضای اجزاء ندارد؟ در این شعبه و بخش، بلااشکال معنای اقتضاء، همان مسألۀ سببیت و علّیت است. عقل وقتی که ملاحظه می کند، می گوید: مولا به تو دستور داده نماز مع الوضوء بخوانی، تو هم نماز مع الوضوء را در خارج ایجاد کردی، این نماز مع الوضوء خارجی که به عنوان اطاعت و امتثال آورده شده است، عرض کردیم در این بخش، همه قائل به اجزاء هستند، الاّ من شذّ و ندر، آنها مسألۀ اقتضا را به علّیت، معنا می کنند، می گویند: این عمل خارجی تو چون منطبق بر همان خواستۀ مولاست و تمام خصوصیات مورد نظر مولا در عمل تو جمع است، پس این عمل خارجی برای اجزاء علّیت و سببیت دارد. این علّیت یک حکم عقلی است و معنای اقتضاء هم بلااشکال همین علّیت است.

به عبارت دیگر: در مقام اوّل در رابطۀ با لفظ بحث نداریم، اگر پای لفظ در بین بود، می توانستیم شبهه ای در این رابطه داشته باشیم. اما چون هیچ پای لفظ در بین نیست، آنکه در بین است«تحقّق العمل من المکلّف فی الخارج» و منطبق بودن خواستۀ مولا بر این عمل خارجی است. می خواهیم ببینیم آیا این عمل خارجی، «عله للاجزاء بحکم العقل، سبب للاجزاء بحکم العقل؟» عرض کردیم:

همه قائل به این سببیّت هستند، الاّ شذ و ندر که بعد بحث می کنیم، حالا اینها مقدمات بحث است. در شعبۀ اول، اقتضایش به معنای علّیت است. در شعبۀ دوم چطور؟ آنجا که حقیقت بحث مربوط به عالم لفظ و مفاد«التراب احد الطهورین یکفیک عشر سنین» است، که آیا از این لفظ و از این تعبیر و از این لحن، استفادۀ اجزاء می کنیم یا نه؟ یا در رابطۀ با دلیل حجّیّت خبر واحد«صدّق العادل» یا دلیل بر حجّیت استصحاب«لا تنقض الیقین بالشک» در مقایسۀ این«لا تنقض» با آیۀ وضو و اینکه آیۀ وضو می گوید حتما باید وضو بگیری«اذا اردت الصلاه» «لا تنقض» می گوید: اگر حالت سابقۀ طهارت داشتی، با اینکه حالا هم سرتاپا شک و تردیدی، مع ذلک«لا تنقض الیقین بالشک فی هذه الحاله» لازم نیست وضو بگیری، همان وضوی متیقّن را حکم به بقائش بکن. پس بحث در رابطۀ با لفظ است. حالا که بحث در رابطۀ با لفظ شد، روی آن مقدمه ای که عرض کردیم، آیا مجبوریم که اقتضاء را در این جهت دوم بحث به معنای دلالت و کاشفیت معنا کنیم که نتیجه این شود، کلمۀ«یقتضی» به لحاظ دو شعبۀ بحث، دو معنا داشته باشد. در بخش اول معنای اقتضاء، تأثیر و سببیّت باشد، در بخش دوم معنای اقتضا، دلالت و کاشفیت باشد؟ آیا مجبوریم یک چنین معنایی را قائل شویم؟

سخن مرحوم آخوند(ره) دربارۀ اقتضاء

مرحوم آخوند می فرمایند: شما می توانید در همین بخش دوم هم اقتضاء را به معنای همان