سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 4 صفحه 19

اشتغال می کند و اصل حاکم، اصاله الاشتغال است، لکن این حکم عقل از آن احکام بدیهیه و ضروریۀ عقل نیست، این یک حکمی است که مختلف فیه است. عقل ما حکم به اصاله الاشتغال می کند، لکن در مقابل ما، عقلایی هستند که آنها می گویند: عقل ما حکم به برائت می کند. یک مسألۀ نظری عقلیه است، یک مسألۀ مختلف فیه عقلیه است. اگر یک مسأله ای از نظر عقول مکلّفین، مورد اختلاف بود، بعضی ها قائل به اصاله الاشتغال و بعضی ها قائل به اصاله البرائه بودند، آیا این مجوز می شود برای مولا، در رابطۀ با عدم البیان که اگر از مولا بپرسند که چرا مسألۀ اعتبار قصد قربت را مطرح نکردی(و فرض ما هم فعلا این است که امکان اخذ در متعلق وجود دارد) مولا بگوید: بله، با اینکه می توانستم ذکر کنم، با اینکه می توانستم در ردیف سایر اجزاء و شرایط، مسألۀ قصد قربت را مطرح کنم، لکن مطرح نکردم«اتکالا علی العقول و ایکالا الی العقول»؟ این حرف مولا، پذیرفته نیست برای اینکه اگر عقول، متفّق بودند، اگر امر، امر عقلی بدیهی و ضروری بود و هیچ گونه اختلافی در حکم عقل وجود نداشت، اینجا«کان للمولی» که اتکال بر چنین عقلی کند. «کان للمولی» که بیان را به عقول خود مردم ایکال کند. اما با فرض اختلاف، آن هم اختلاف خیلی بیّن و روشن، جماعت مهمّی قائلند به اینکه اصل حاکم، اصاله البرائه است، قاعدۀ«قبح عقاب بلابیان» است. جماعتی هم می گویند:

اصل حاکم، اصاله الاشتغال است. با توجه به این اختلاف شدید، «هل یجوز للمولی الایکال الی العقول» یا در چنین موردی معنا ندارد که مولا بیان نکند و عدم البیانش را معلّل کند به اینکه خود عقول کافی است در رسیدن به هدف ما؟

پس جواب اول از این شبهه این شد که در چنین مسائل عقلیۀ مختلف فیها، معنا ندارد که مولا اتکال کند بر بعضی از عقول و آنچه که دخالت در متعلق دارد و مدخلیت در حصول غرض دارد را بیان نکند با اینکه می تواند، به لحاظ اینکه بعضی از عقول حاکم به اصاله الاشتغال است.

عدم نفی حکم توسط موضوع خودش

اما مهم جواب دوم است؛ فرض کنیم که مسألۀ عقلیه، فرضا مسألۀ جریان اصاله الاشتغال، یک مسألۀ عقلیۀ ضروریۀ بدیهیه ای است که«لا یختلف فیها احد» فرض می کنیم که تمام عقول در مورد شک در تعبّدیّت و توصّلیّت، همین اصاله الاشتغال را قائل هستند، نظر می دهند به اینکه باید قصد قربت رعایت شود. آیا این معنا مانع می شود از اینکه ما تمسّک به حدیث رفع بکنیم؟ می گوییم: نه، باز مانع نمی شود، چرا؟ برای اینکه اصاله الاشتغال عقلی، این«ما لا یعلمون» را تبدیل به«ما یعلمون» نمی کند. شما در چه شک دارید؟ شک شما در این است که قصد قربت«هل هو معتبر ام لیس