سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 4 صفحه 190

اقتضاء را به معنای علّیّت و تأثیر بگیریم.

بیان حضرت امام(ره) در معنای اقتضاء و توضیح استاد بر آن

اینجا سیدنا الاستاذ الاعظم الامام(ره) اشکالی به مرحوم آخوند دارند که نتیجه به این منتهی می شود که ما با کلمۀ یقتضی هیچ کاری نمی توانیم کنیم، جز این که آن را از عنوان بحث حذف کنیم و به جای یقتضی، به اجزاء، تعبیر کنیم، که«الاتیان بالمأموربه مجزی ام لا یکون مجزیا؟» و کلمۀ یقتضی چون به هیچ صورت به نظر مبارک ایشان قابل تصحیح نیست، لذا این کلمه را باید برداریم.

در توضیح این مطلب می فرمایند: ما مقتضی را عبارت از اتیان به مأموربه قرار می دهیم، اتیان به مأموربه، که یک واقعیت تکوینیه است، صلاتی که در خارج تحقق پیدا می کند چه با وضو باشد، چه با تیمم و چه با استصحاب طهارت باشد، این یک واقعیت خارجیه است. لذا از نظر مقتضی که عبارت از مؤثر و عبارت از سبب است، ما اشکالی نداریم. اما باید مقتضا را هم در نظر بگیریم، معلول را هم باید ملاحظه کنیم و قبل از ملاحظۀ معلول، این نکته را باید به آن توجه داشته باشیم که همیشه مسألۀ علّیّت و معلولیت، عبارت است از یک سنخ ارتباطی که بین دو واقعیت وجود دارد، باید دو حقیقت و دو واقعیت داشته باشیم و این دو واقعیت و حقیقت بینشان ارتباط باشد و نحوۀ ارتباطشان هم از نوع علّیّت باشد، یعنی احد الواقعیتین مؤثر در واقعیت دیگر باشد. و به تعبیر دیگر موجد واقعیت دیگر باشد.

وقتی که می گوییم: «النار سبب للاحراق» یا به جای کلمۀ سبب، کلمۀ مقتضی را می گذاریم، معنایش این است که خود نار یک واقعیت مسلّمی هست، احراق هم یک واقعیت دیگر است، بین این دو واقعیت بنام نار و احراق ارتباط علّیّت و معلولیّت وجود دارد، یعنی نار موجد احراق است، نار مؤثر در تحقّق احراق است. معنای علّیّت و معلولیّت یک چنین معنایی هست. در«مانحن فیه» وقتی می خواهیم این معنا را پیاده کنیم، در ناحیۀ علت به واقعیتی برخورد می کنیم، «الاتیان بالمأموربه» این یک امر تخیلی و یک امر اعتباری نیست، بلکه یک امر محسوس و مشهود برای انسان است.

اجزاء به معنی کفایت از تکرار

لذا واقعیت در رابطۀ با علّت و مقتضی، قابل قبول و مسلّم است. سراغ معلول می آییم، معلول را شما(مرحوم آخوند) عبارت از اجزاء گرفته اید، در مقدمۀ بعدی اجزاء را برای ما معنا کردید، که ما