سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 4 صفحه 197

که موت پیش آمد، دیگر موضوعی برای اراده تحقق ندارد. اما نوعا در افعال، اراده ها به صورت محدود و مقید و مغیّا است. می فرمایند در اراده های تشریعیه هم مسألۀ به همین کیفیت است، مولایی که به عبد دستور می دهد«جئنی بالماء» آن ارادۀ نفسانیه، موجب صدور فرمان آوردن آب، نسبت به عبد می شود؛ بعد از آن که عبد این مأموربه را در خارج ایجاد کرد و مولا متمکن از ماء شد، دیگر درست نیست که بگوییم: اتیان به مأموربه موجب زوال اراده شده موجب سقوط اراده شده، اراده از اول محدود به همین حد بود، «التمکن من الماء» همان طوری که اگر مولا به دست خودش آب را در اختیار خودش قرار می داد، ارادۀ تکوینیۀ محدودش منتفی می شد، اینجا هم که اراده به صورت ارادۀ تشریعیه و دستور تحقق دارد«اتیان مأموربه من العبد» همین حالت را دارد، فرقی نمی کند. فقط فرقش در مسألۀ مباشرت و تسبیب است و الاّ در اراده، کیفیت اراده، بقاء و عدم بقاء آن فرقی نمی کند.

اگر اجزاء را به معنای سقوط امر بگیرید و امر را هم عبارت از آن ارادۀ قائمۀ به نفس مولای آمر قرار دهید، باز هم درست نیست که ما اینجا مسألۀ علّیّت و معلولیّت را مطرح کنیم، بگوییم: «الاتیان بالمأموربه صار عله موثره لسقوط الاراده النفسانیه» این تعبیر غیرصحیح است، نه، اراده از اول محدود بوده و خارج از آن دائره و حد، اراده ای وجود نداشته، نه این که اتیان به مأموربه علّیّت برای سقوط و زوال اراده پیدا کرد. پس در نتیجه امام بزرگوار می فرمایند: مرحوم آخوند اجزاء را هر طور معنا کنند، کلمۀ یقتضی را نمی توانند به معنای علّیّت و تأثیر بگیرند، برای این که در کثیری از فروضش، مسأله، مسألۀ واقعیت نیست، بلکه امر اعتباری است و روی بعضی از معانی هم مسألۀ علّیّت و معلولیّت مطرح نیست، بلکه مسألۀ حد و محدودیت مطرح است. لذا نظر ایشان این است که ما کلمۀ یقتضی را اصلا از عنوان بحث حذف کنیم و تعبیر کنیم به این که«الاتیان بالمأموربه مجزی، ام لا یکون مجزیا؟»، به این تعبیر عنوان را مطرح کنیم، خالی از کلمۀ اقتضاء.

جواب استاد به بیان امام«ره» در معنای علیت و تاثیر

بیان امام بزرگوار با این که یک بیان جالب و محققانه و پرفایده ای هست، اما به نظر نمی رسد که این اشکال ایشان به مرحوم آخوند وارد باشد! البته آنچه که به نظر قاصر ما می رسد، این است که ما یک وقت در مباحث فلسفی مسألۀ اقتضا و علّیّت را مطرح می کنیم، گاهی در فلسفه این عنوان را به کار می بریم، در آنجا آنچه هست واقعیات و حقایق است و سروکار با واقعیات و حقایق است؛ وقتی که مسألۀ علّیّت را مطرح می کنیم، همین بیاناتی است که امام فرموده اند، علّیّت به معنای تأثیر است،