سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 4 صفحه 201

مکرر همه جا بحث کردید که در باب اطاعت و عصیان، حاکم بالاستقلال عقل است. اما این معنایش این نیست که در تمام جوانب این حکم عقل باید یک واقعیتی باشد، زمینۀ اطاعت و عصیان حکم مولا است که یک امر اعتباری است و واقعیت تکوینیه ندارد، ولی در زمینۀ همین امر اعتباری، عقل حکم می کند به این که«یجب علیک الاطاعه» و حق نداری معصیت مولا را انجام دهی!! پس مجرد این که ما مسأله را در رابطۀ با عقل قرار دادیم و شرع و عرف و عقلا را کنار گذاشتیم و مسألۀ را به عنوان یک مسألۀ عقلیه مطرح کردیم، ملازم با این نیست که موضوع و محمول مسألۀ هر دو واقعیت داشته باشد؛ نه، خیلی از احکام عقلیه در زمینۀ مسائل اعتباریه پیاده می شود، مثل همین مسألۀ وجوب اطاعت و عصیان، که در زمینۀ حکم مولا است و خود حکم مولا همان بعث و تحریک اعتباری است. در باب نواهی آن هم زجر اعتباری است، در باب اوامر، بعث اعتباری؛ در باب نواهی، زجر اعتباری.

نتیجه بحث در معنای أقتضاء

لذا در همان بخش اول که مسأله یک مسألۀ عقلیه هست و هیچ ارتباطی به شرع و عرف و عقلا ندارد، همانجا هم مسألۀ علّیّت و معلولیّت واقعیه چنین مطرح نیست که ما باید یک معلول تکوینی و یک علت تکوینی داشته باشیم. و آنچه را به عنوان محصّل نظر، اشکال به کلام امام بزرگوار(ره) می توان بیان کرد، این است که نباید بر کلمۀ یقتضی که به معنای تأثیر و تأثّر در کلام مثل مرحوم آخوند(ره) معنا شده، تکیه کرد. باید دید که این تعبیر در مقابل چیست؟ این تأثیر و تأثّر را که به اتیان به مأموربه نسبت دادند، این در مقابل آن اقتضای به معنای دلالت است، که مربوط به عالم لفظ است.

اگر نظرتان باشد قبلا گفتیم که اقتضاء اگر به لفظ اسناد داده شود به معنای دلالت و کشف است. و اگر به عملی اسناد داده شود، به معنای تأثیر و علّیّت است.

می گوییم: این که ما اقتضاء را به معنای تأثیر و علّیّت می گیریم، می خواهیم آن اقتضای به معنای دلالت را کنار بگذاریم، هدف ما کنار گذاشتن آن اقتضاء به معنای دلالت است و به عبارت دیگر اقتضاء در مقابل اقتضای به معنای دلالت، این غیر از اقتضای به معنای علّیّت در باب فلسفه است، این ربطی به آن مسألۀ ندارد. مسألۀ علّیّت و معلولیّت یک داستان مستقلی دارد.

اما ما اینجا چون دو طرف احتمال داریم، در مقابل مسألۀ دلالت، اقتضاء را به معنای تأثیر و تأثّر گرفتیم و تأثیر و تأثّر هم به همین معنایی بود که ملاحظه فرمودید. لذا به نظر می رسد که در این رابطه حق با مرحوم آخوند است و اشکال امام بزرگوار با این که بیان بسیار جالب و جاذب و قابل