سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 4 صفحه 21

در همان دوران بین اقل و اکثر ارتباطی بعضی ها قائل به اشتغال عقلی شدند، اما از نظر برائت، ادلۀ شرعیه برائت را حاکم می بینند. بین حکم العقل و حکم الشرع، از نظر برائت و اشتغال، تفکیک مانع ندارد و نتیجتا همانی را که شارع بیان کرده، ما اخذ می کنیم. همانی که مقتضای لسان شرع و دلیل شرع است را اخذ می کنیم. در نتیجه اگر ما اصاله الاشتغالی هم شدیم، مانعی از تمسّک به حدیث رفع به عنوان برائت شرعیه به هیچ وجه وجود ندارد.

تمسّک به حدیث رفع، طبق مبنای مرحوم آخوند(ره)

اما این دو فرضی که گفتیم، روی این بود که ما امکان اخذ قصد قربت را در متعلق قائل بشویم. اما اگر سراغ فرض سوم رفتیم، همان مبنایی که مرحوم آخوند(ره) اختیار کردند که فرمودند: اخذ قصد قربت در متعلق، استحاله دارد و غیرممکن است. آیا روی بیان ایشان می توانیم به حدیث رفع تمسّک کنیم یا نه؟

ایشان در آخر کلامشان بعد از آنکه مسألۀ حکم عقل را مطرح می کنند و اصاله الاشتغال عقلی را در اینجا پیاده می کنند، چند سطر راجع به برائت شرعیه بحث می کنند. می فرمایند: من گمان نمی کنم که این توهّم در ذهنتان برود، که ادلۀ برائت شرعیه در اینجا جاری می شود، ولو اینکه عقل حکم به اشتغال می کند، اما ادلۀ برائت شرعیه جاری است. چرا؟ می فرمایند: دلیل رفع در جایی جریان پیدا می کند و جایی را شامل می شود که آن«ما لا یعلمون»، آن چیزی را که شما نمی دانید، در رابطۀ با شارع، هم قابلیت رفع داشته باشد، هم قابلیت وضع و اثبات داشته باشد، یعنی زمام امرش به دست شارع باشد، شارع می تواند اثباتش کند، یا می تواند نفیش کند و به حدیث رفع در مقام امتنان بر امّت، در مقام نفی برآمده است، در مقام رفع آن برآمده، لکن ممکن بود که شارع به جای«رفع» و به جای نفی، اثبات را قرار می داد و امتنان بر امّت را مثلا رعایت نمی کرد و چیزهای مشکوک را بر امّت اثبات می کرد. پس شمول حدیث رفع، شرطش این است که آن مای موصولۀ در«ما لا یعلمون» چیزی باشد که زمام اختیارش نفیا و اثباتا، رفعا و وضعا، به دست شارع باشد. آنوقت می فرماید: قصد قربت، مسأله اش اینطور نیست، قصد قربت رفع و وضعش به دست شارع نیست، مدخلیت قصد قربت، «لیس مدخلیه شرعیه» پس چیست؟ «بل واقعیه». مدخلیت قصد قربت، یک مدخلیت واقعی است.

بعد یک توهّمی را دفع می کنند. کانّ کسی به ایشان اشکال می کند که این مدخلیت واقعیه را شما تنها در رابطۀ با قصد قربت می بینید یا در سورۀ مشکوکه الجزئیه هم، اگر به حسب واقع، جزئیت داشته باشد، آن هم مدخلیتش، مدخلیت واقعیه است؟ شرط مشکوکه الشرطیه هم، اگر به حسب