سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 4 صفحه 228

جماعت، ایشان باز اینجا این معنا را متعرض شده اند و الاّ روی این بیانی که ما داشتیم، دیگر این دو عنوان که گوش انسان را پر کرده، هیچ کدامش اصلا معنا و مفهومی نمی تواند داشته باشد. یک معنای معقولی نمی شود برایش در نظر گرفت. عنوان«امتثال عقیب الامتثال» فی نفسه یک معنای غیر صحیحی دارد. برای این که عقیب الامتثال اگر آن امتثال اول امتثال است، اگر واقعا اتصاف دارد بانّه امتثال، یعنی هیچگونه کمبودی در آن وجود ندارد، با امتثال اول غرض مولا حاصل شد. غرض مولا که حاصل شد، امر ساقط می شود. امر که ساقط شد، دیگر امتثال معنا ندارد. امتثال در رابطۀ با امر است. جایی که امر وجود نداشته باشد، عنوان امتثال صدق نمی کند. در همین تعبیرات عرفیۀ خودمان هم همین طور است. تا دستوری نباشد، فرمانی نباشد، عرف کلمۀ امتثال را به کار نمی برد.

آن وقت«امتثال عقیب الامتثال» یعنی چه؟ امتثال اول اگر امتثال است، «فالامر سقط بسببه لحصول غرضه» و«اذا سقط الامر» دیگر«فلا یبقی مجال للامتثال ثانی» امری نیست تا این که دیگر امتثال تحقق پیدا کند.

تبدیل امتثال و اشکال آن

همین طور عنوان دوم که مسألۀ تبدیل امتثال است، تبدیل هم دو فرض دارد. تبدیل یا به صورتی که امتثال اول را نادیده بگیرد و به جای آن امتثال دیگری را جایگزین کند. یا نه به این صورت که بخواهد امتثال دوم را ضمیمۀ امتثال اول قرار دهد و مجموع را امتثال واحد قرار دهد. شاید این معنا با همان امتثال عقیب امتثال بیشتر سازگار باشد، لکن عنوانش را کار نداریم. از نظر واقعیت تصویری، دو جور تصویر می شود: یکی این که می خواهد از امتثال اول اعراض کند، آن را نادیده بگیرد و«کان لم یکن» فرض کند و امتثال دیگری را جایگزین آن کند. یک صورتش هم این است که نه، می خواهد امتثال دوم را ضمیمه کند به امتثال اول و مجموعش را امتثال واحد قرار دهد. به نظر ما هیچ کدام از اینها معقول نیست و تنها اگر نظرتان باشد، ما گفتیم در افراد عرضیه مانعی ندارد؛ مولا نذر می کند که یک عبد آزاد کند، اینجا در خارج در مقام عمل به عنوان وفاء به نذر، یک مرتبه ده تا عبد را آزاد کند، بگوید: «ایها العبید اعتقتکم» به عتق واحد ده تا را آزاد کند. یا مثل این که مولائی به عبدش می گوید: لیوان آبی بیاور، این می رود به جای یک لیوان پنج لیوان آب، در اختیار مولا قرار می دهد، در افراد عرضیه بحثی نداریم؛ برای این که آنجاها که تقیّد به وحدت در کار نیست، آن که مطلوب مولا است، ظرف ماء است، نه مقیّدا به کونه واحدا. خود این ظرف ماء هم در ضمن یک ظرف می تواند تحقق پیدا کند، هم در ضمن چند ظرف، فی آن واحد می تواند تحقق پیدا کند.