سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 4 صفحه 231

وقت علّت تامه است بر این که آن غرض اقصی حاصل شود و با تحقق این فرد، دیگر هیچ گونه غرضی برای مولا باقی نمی ماند. اینجا می فرمایند: جایی برای تبدیل امتثال نیست، مثل این که مولا این طور دستور صادر کند، عبد خودش را مأمور کند به این که برای رفع عطش مولا، آب در دهان او بریزد. این مأموربه وقتی که در خارج تحقق پیدا کرد و ظرف آب در دهان مولا ریخته شد، لا محاله رفع عطش تحقق پیدا می کند، در اینجا دیگر زمینه ای برای تبدیل امتثال باقی نمی ماند و در اینجا هم می فرمایند: ما به عدم جواز تبدیل امتثال قائلیم.

اما آنجایی که امتثال علّت تامۀ برای حصول غرض اقصای مولا نیست، البته کلمۀ اقصی را اینجا ذکر نمی کنند، اما در بحث گذشته تعبیر به غرض اقصی می کردند. مثل این که مأموربه این باشد که عبد آب در اختیار مولا قرار دهد و ظرف آب را در محضر مولا حاضر کند، حالا یا برای خوردن، یا برای سایر استفاده ها، مثل وضو گرفتن و امثال ذلک. اینجا اگر عبد ظرف آبی را در اختیار مولا قرار داد، اما هنوز مولا از این ظرف استفاده نکرده و نیاشامیده، یا وضو نگرفته، اینجا چه مانعی دارد که عبد در مقام تبدیل امتثال برآید، یعنی یک ظرف آب مثلا نظیف تر، خنک تر، یا در ظرف بهتری تهیه کند و در محضر مولا قرار دهد، نه تنها این معنا جایز است، بلکه شاید عبد مورد تشویق هم قرار گیرد، یعنی کشف از شدت علاقۀ عبد به مولا می کند، که چون آب بهتری را پیدا کرد، با این که برایش ضرورت نداشت و لزوم نداشت، مع ذلک این آب بهتر را در اختیار مولا قرار داد.

ایشان می فرمایند: این چه مانعی دارد؟ این تبدیل امتثال در اینجا هیچ مانعی ندارد، چرا؟ برای این که هنوز آن علّت محدثۀ امر به قوت خودش باقی است، آن غرض که مولا را وادار بر امر می کرد، آن غرض هنوز حاصل نشده و تحقق پیدا نکرده، لذا«الامر بحقیقته و بقوته باق بحاله» و یک شاهدی اینجا ذکر می کنند که در آنجا قبلا ظاهرا این شاهد را ذکر نکرده بودند، آن شاهد این است که می فرماید: اگر عبد آب را در اختیار مولا قرار داد، لکن قبل از آن که مولا آب را بیاشامد و غرض حاصل شود، اگر فرض کنیم ظرف آب از دست مولا به زمین افتاد و آب زمین ریخت، در حالی که هنوز شربی تحقق پیدا نکرده، توضّأی حاصل نشده است.

مراد از تبدیل امتثال، بقاء امر اول

مرحوم آخوند می فرمایند: آیا در اینجا عبد وظیفه دارد؟ یا باید به انتظار امر مجدد مولا بنشیند؟ پیداست که از نظر عقل و از نظر عقلا دیگر لزوم ندارد که به انتظار امر مجدد مولا باشد، بلکه همان امر اول چون به قوت خودش باقی است و هنوز غرض حاصل نشده، لذا همان امر اول اقتضا می کند