سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 4 صفحه 233

که قبلا هم ذکر کردیم، با یک مقدار اضافات و تحقیقات بیشتر بیان کردیم که در رابطۀ با مسألۀ اطاعت مولا که یک مسأله ای است که حاکم در این وادی و در این رابطه، عقل است. گفتیم: در رابطۀ با مقام عبودیت و مولویت، آیا لزوم اطاعت مولا تنها محدود است به مواردی که مولا امری صادر کرده باشد که هر کجا امر مولا تحقق داشت، «لزوم الاطاعه علی العبد» هم آنجا تحقق دارد. و اگر در جایی امر مولا تحقق نداشت، آنجا دیگر اطاعت مولا لازم نیست. در آن مثالی که قبلا زدیم، گفتیم:

اگر در غیاب مولا فرزند مولا در آب افتاد و مشرف به هلاکت و تلف بود، آیا بر«عبد بما انّه عبد» لازم نیست که فرزند مولا را از غرق شدن نجات دهد؟ یا این که عبد بگوید: مولا که امری صادر نکرده و علّت عدم صدورش هم، عدم اطلاع مولا بوده، مولا چون بر این جریان اطلاعی نداشته، امری صادر نکرده، ما هم تابع امر هستیم و حیث این که امری صادر نشده، ضرورتی ندارد که من فرزند مولا را از مرگ نجات دهم؛ آیا عقلاء و عقل چنین مسأله ای را می پذیرند؟ یا این که در این باب حکم می کنند به این که چون غرض مولا و حبّ مولا نسبت به فرزند روشن است و اگر مطلع بود قطعا یک امر مؤکّدی در این رابطه صادر می کرد، لکن به علت غیبت و عدم اطلاع، امری وجود ندارد، اما غرض مولا مشخص است، غرض مولا برای عبد روشن است، به استناد این که این غرض روشن است، «یجب علی العبد عقلا و عند العقلاء» این که در مقام نجات فرزند مولا برآید و او را نجات دهد، نه به عنوان این که حفظ نفس محترمه واجب است؛ نه، مسألۀ به این وادی و به این جهت مربوط نیست، بلکه مسألۀ به مقام عبودیت و مولویت مربوط است.

در رابطۀ با این دو عنوان، عقل و عقلا حکم به لزوم می کنند. حکم موارد و اشباه آن، (مثالهای دیگری هم هست که مسألۀ حفظ نفس در آن مطرح نمی باشد تا موجب مناقشه شود) چنین است.

فرض کنیم که در همین موالی و عبید عرفی که حتی مسألۀ ملکیت نیست، اگر کسی نوکری به منزل آورده، حالا انسان از منزل بیرون رفت، لکن یک مهمانی که نوکر می داند این مهمان خیلی مورد علاقۀ صاحب خانه است و خیلی برای او احترام قائل است و اگر خود صاحب خانه حضور داشت ضمن این که مهمان را راه می داد، پذیرایی کامل از او می کرد. حالا صاحب خانه نیست، مهمان دم در ایستاده آیا نوکر می تواند با همۀ این مسائل، این مهمان را کنار بزند و به داخل خانه راه ندهد، از او پذیرایی نکند و به استناد این که صاحب خانه دستوری صادر نکرده از او پذیرایی نکند، یا این که نه، عقلا می گویند: اینجا نیاز به دستور ندارد، تو که ارتباط بین صاحب خانه و این مهمان را می دانی، احترامی که او برای مهمان قائل است برای تو روشن است و اگر خود صاحب خانه حضور داشت کاملا از او احترام می کرد و هزار امر در رابطۀ با احترامش صادر می کرد، آیا با توجه به این مسائل،