سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 4 صفحه 234

می تواند این نوکر معتذر شود، به این که شما دستوری در این ناحیه صادر نکرده بودید و ما هم چون دستوری نبود، دیگر برای خودمان وظیفه ای نمی دیدیم؟ یا نه، این یک مسألۀ واضح و بدیهی است.

پس وقتی که در این موارد این طور است، در مولا و عبد فقهی که مسألۀ مالکیت و مملوکیت در آن مطرح است، مسألۀ وجوب اطاعت مطرح است، این یک معنایی غیر قابل انکار است، که آنجایی که غرض لازم الاجراء مولا، غرضی که حتما باید تحقق پیدا کند، اگر برای عبد مشخص باشد، اینجا نیاز به امر ندارد، بلکه لزوم اطاعت در جای خودش محفوظ است.

تحصیل غرض مولا از راه اوامر و لزوم اطاعت

این یک مورد که ما تردیدی نداریم. مورد دوم که تردیدی در آن نیست که همیشه مثال می زنیم، جایی است که امر الزامی و وجوبی از ناحیه مولا در کار باشد، بلااشکال آنجا هم اطاعت بر عبد لازم است. جهتی در اینجا مطرح می شود و آن این است که در آنجایی که امر وجود دارد، که شما لزوم اطاعت را مطرح می کنید و آنجایی که امری وجود ندارد و برای عبد مشخص است، آنجا هم لزوم اطاعت مطرح است. آیا اینها این دو لزوم اطاعت با یک ملاک و مناط است؟ یا این که دو ملاک و مناط دارد؟ لزوم اطاعت در رابطۀ با امر اول روی یک ملاک خاص است و لزوم اطاعت در رابطۀ با مقام دوم«له ملاک آخر» آیا این طور است مسألۀ؟ یا این که بعد از آن که انسان دقت می کند، می بیند که هر دو یک ملاک دارند. ملاک لزوم و تحصیل غرض مولا، منتهی آشنا شدن با غرض مولا، اکثرا از راه اوامر تحقق پیدا می کند. عبد چه می داند غرض مولا چیست؟ عبد از کجا اطلاع به اغراض مولا پیدا کند؟ بعضی جاها روشن است، مثل نجات فرزند که غرض مولا برای عبد روشن است. اما حالا مولا باطنا تشنه است و نیاز به رفع عطش دارد، این را از کجا عبد می تواند به آن اطلاع پیدا کند؟ در مسألۀ اوامر نوعا عنوان طریقیت الی غرض مولا مطرح است، یعنی امر یک وسیله ای است که مولا به سبب این امر، غرضش را در معرض اطلاع و آگاهی عبد می گذارد. وقتی می گوید: آب بیاور، یعنی بدان که من تشنه هستم، بدان که غرض من به رفع عطش متعلق شده، غرض من به وضو گرفتن متعلق شده.

پس آنجایی هم که مسألۀ امر مطرح است و در دنبال امر لزوم اطاعت مطرح است، آنجا هم امر موضوعیت ندارد، امر کاشف از غرض مولا است، اکثر هم نیاز به این کاشف وجود دارد. برای این که عبد نمی تواند اطلاع بر غرض مولا پیدا کند، ما هم در رابطۀ با مولی الموالی که دیگر صدی نود و نه، احاطۀ بر اغراض او نداریم. پس در نتیجه در دو مورد لزوم اطاعت تحقق دارد، لکن ملاک در هر دو مورد یک ملاک است، نه این که ملاک در لزوم تحصیل غرض، ملاکی باشد و ملاک در لزوم اطاعت