سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 4 صفحه 247

سراغ این روایات می آییم.

حکم تبدیل امتثال از روایات

از این روایات، دو حکم استفاده می شود: یک حکم وجوبی متعلق به طبیعت صلاه ظهر، که امتثال این حکم وجوبی به این است که یک فردی از افراد این طبیعت در خارج تحقق پیدا کند؛ علاوۀ بر حکم وجوبی، یک حکم استحبابی هم داریم که این حکم استحبابی متعلقش عبارت از عنوان «اعاده صلاه الظهر» است آن هم نه اعادۀ مطلق، «اعادتها جماعتا» در حقیقت دو حکم و دو موضوع است. یک حکم وجوبی متعلق به اصل طبیعت، که با خواندن نماز فرادی آن حکم وجوبی امتثال شد و تمام شد. «بقی هنا حکم آخر» که آن«استحباب الاعاده جماعتا» است. اگر شما خواستید این حکم استحبابی را رعایت کنید و انجام دهید، این دیگر ربطی به«أَقِیمُوا الصَّلاهَ» ندارد، ربطی به حکم وجوبی متعلق به طبیعت صلاه ندارد. این خودش یک حکم استحبابی متعلق به عنوان اعاده مقیّدا بالجماعه است. در حقیقت وقتی که می خواهیم این را تحلیل کنیم، برای جماعت این قدر آثار و برکات و ثواب مترتب است، که شارع تفضّلا برای آن کسی که نمازش را خوانده و الان حساب می کند می بیند نماز را خواند، جماعت که آن وقت نبود، حالا جماعت تشکیل شده، همین طور متحیّر می ایستد، پیش خودش فکر می کند، می گوید، ای کاش نمازمان را نمی خواندیم و با جماعت می خواندیم و به فضیلت جماعت می رسیدیم، شارع آمده دائرۀ ثواب نماز جماعت را به این نحو توسعه داده، گفته: حتّی کسی که نمازش را فرادی خوانده«یستحب له اعاده صلاته الفرادی جماعتا» این چه ربطی به تبدیل امتثال به امتثال دارد؟ یک حکم استحبابی عقیب یک حکم وجوبی است.

فرض کنیم مثل این که در موالی عرفیه، مولائی نسبت به عبدش، بگوید: «جئنی بظرف من الماء» بعد بگوید: اگر ظرف دوم را هم آوردی، مستحب است، بهتر است، اگر هم نیاوردی، گناه نکردی. اگر این عبد دو ظرف آورد، معنایش این نیست که ظرف دوم، جانشین ظرف اول شده و امتثال تبدیل به امتثال شده، نه اولی مربوط به حکم وجوبی بود، دومی مربوط به حکم استحبابی. مسألۀ تبدیل الامتثال به امتثال آخر، جایش آنجایی است که یک حکم وجود داشته باشد و بخواهید فرد دوم را جانشین فرد اول قرار بدهید، در حالی که اگر روی نفس استحباب اعاده، ولو در همین موردی که مشهور قائل هستند، تکیه کنیم که مشترک بین روایات هم فقط همین مسألۀ استحباب اعاده است و از آن تبدیل الامتثال به امتثال آخر، استفاده نمی شود. یعنی نه این که ما داریم توجیه می کنیم، حالا در مراحل بعدی شاید بعضی جاهایش گرفتار توجیه هستیم، اما این توجیه نیست، این اصلا یک