سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 4 صفحه 253

«لقائل ان یقول»: روی این فرض نه تنها تبدیل امتثال به امتثال جایز می شود، بلکه در مورد نماز آیات وجوب پیدا می کند و از مرحلۀ جواز بالاتر می رود.

در رابطۀ این مسأله از نظر فقهی یعنی مسألۀ وجوب اعاده، یا اصلا قائلی ندارد یا اگر هم قائل داشته باشد، شاذّ و نادر است و الاّ مشهور با شهرت عظیمه و محقّقه قائل به عدم وجوب اعاده هستند و یک بار را کافی می دانند، حتّی در مثل کسوف شمس و خسوف قمر که مورد روایت صحیحه، همان کسوف شمس است. لذا ظاهر روایت با این که با هیئت«افعل» مسأله مطرح شده و هیئت «افعل» ظهور در وجوب دارد، لکن فتوای مشهور عبارت از مجرد استحباب است نه وجوب.

استحباب که شد، همان جواب روشنی که در مسألۀ استحباب اعاده الصلاه الفرادی جماعه ذکر کردیم، در اینجا هم جریان پیدا می کند. آن جواب این بود که مسألۀ تبدیل امتثال به امتثال آخر در جایی است که ما یک حکم داشته باشیم و در رابطۀ با این یک حکم، دو امتثال متعاقب و بخواهیم امتثال دوم را جایگزین امتثال اول قرار دهیم، به طوری که کانّ امتثال اول، تحقّق پیدا نکرده و واقع نشده است. اما در این مورد، ما دو حکم داریم و موضوع این دو حکم هم متخالف است. موضوع حکم اول که عبارت از وجوب است، عبارت از طبیعه صلاه الآیات است و این طبیعت با همان اولین فرد و اولین نماز تحقّق پیدا می کند، لذا حکم وجوبی متعلق به طبیعت صلاه آیات، با همان نماز اول ساقط می شود و از بین می رود لکن حکم دیگری وجود دارد و هو استحباب الاعاده، مستحب است که تا زمانی که این موجب، باقی است، مکررا یا همان یک بار دوم که اعاده به همان بار دوم تحقّق پیدا می کند، حکم روی عنوان اعاده رفته و در روایت صحیحه همان طوری که گفتیم، تعبیر به«اعد» شده و حتّی اگر حکم وجوبی هم باشد، حکم وجوبی دیگری است، نه آن حکم وجوبی اول، برای این که حکم وجوبی اول روی عنوان اعاده نرفته بلکه روی عنوان طبیعه صلاه الآیات رفته، که با نماز اول تحقّق پیدا می کند.

پس بالاخره مسألۀ تبدیل امتثال، جایش آنجایی است که ما یک حکم بیشتر نداشته باشیم و الاّ اگر دو حکم داشتیم، مثل این که در موالی عرفیه اگر مولا گفت: حتما ظرف آبی را در اختیار من قرار بده و بعد از آن که ظرف آبی را در اختیار من قرار دادی، حتما ظرف آب دوم را هم در اختیار من قرار بده، یا بگوید: مستحب است، بهتر است که ظرف آب دوم را هم در اختیار من قرار بدهی. اگر از اول خود مولا چنین دو حکمی را داشته باشد، - حالا چه حکم دومی وجوب باشد مثل حکم اول یا استحباب باشد که مغایر با حکم اول است - این دیگر از مسألۀ تبدیل امتثال خارج می شود. اینجا جایی است که دو حکم وجود دارد و هر حکمی هم یک امتثالی دارد و ما نمی توانیم بگوییم: چون