سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 4 صفحه 260

و آن مقداری که باقی می ماند آن مقدار هم لزوم استیفاء دارد، در عین این که امکان استیفاء هم دارد.

مثلا فرض کنیم نماز«مع التیمم» وافی به پنجاه درجه مصلحت است، پنجاه درجۀ دیگر باقی می ماند که دو خصوصیت در آن هست: هم امکان استیفاء دارد، اگر نماز«مع الوضوء» بخواند، می تواند این پنجاه درجۀ دیگر را استیفاء کند. هم امکان و هم لزوم استیفاء، اینجا طبق قاعده باید به عدم اجزاء حکم کنیم، برای این که این مقدار مصلحتی را که نماز«مع التیمم» تأمین کرده وافی نبوده و مقدار باقی مانده لزوم استیفاء و امکان استیفاء دارد. پس در این صورت بالخصوص طبق قاعده باید حکم به عدم اجزاء شود، منتهی در رابطۀ با«بدار» یعنی مبادرت در اول وقت یا وسط وقت به نماز«مع التیمم» مرحوم آخوند می فرمایند: اینجا تخییر مطرح است؛ هم می تواند به نماز مع التیمم مبادرت کند و بعد از آن که«واجد الماء» شد، نماز«مع الوضوء» بخواند و هم می تواند از اول صبر کند بعد از آن که«واجد الماء» شد، یکجا نماز«مع الوضوء» بخواند؛ چنین تخییری ایشان در اینجا مطرح می کنند. این تخییر و نظائرش از نظر معقول بودن و غیرمعقول بودن در مباحث آینده«ان شاء الله» بحث می شود. تا اینجا بحث به حسب مقام ثبوت بود.

اجزاء در اوامر اضطراری به حسب مقام ثبوت

و اما آن که مهم است، بحث به حسب مقام اثبات است. در مقام اثبات با توجه به این معنا که ما در مقام ثبوت سه فرض را قائل به اجزاء شدیم و یک فرض نتیجه اش عدم اجزاء بود، لذا در مقام ثبوت هرکدام از آن سه فرضی که نتیجه اش اجزاء است، مدلول ادله واقع شود، کفایت می کند؛ ولو فرض کنید به نحو اجمال بدانیم که یکی از آن فروض ثلاثه ای که نتیجه اش اجزاء است این مفاد ادله است در مقام اثبات، ولو این که خصوص فرض هم مشخص نشود و از دلیل نتوانیم استفاده کنیم، چون فعلا فقط وجهۀ نظرمان مسألۀ اجزاء و عدم اجزاء است، امر دائر بین آن صورت چهارم که نتیجه اش عدم اجزاء است و غیر صورت چهارم، حالا غیر صورت چهارم دیگر هرصورتی می خواهد باشد، برای ما فرق نمی کند، ولو مشخص هم نشود، در بحث اجزاء ضرورتی ندارد.

پس در مقام اثبات بر این معنا تکیه داریم. حالا ببینیم در مقام اثبات وضع، چگونه است؟ بحث ما هم فعلا در اوامر اضطراریه است. اینجا باز بحث دو شعبه دارد: یکی در رابطۀ با اعاده است، یکی در رابطۀ با قضاء است. اعاده ای که می گوییم اعادۀ در مقابل قضاء است، یعنی یک بحث در این است که اگر در وقت«واجد الماء» شد، «هل یجب علیه ان یعید صلاته مع الوضوء ام لا؟» یک بحث این است که نه، اگر در وقت به هیچ وجه«واجد الماء» نشد، بلکه خارج وقت«واجد الماء» شد، آیا به صورت