سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 4 صفحه 263

الاعاده؟» در اینجا برمی گردیم به همان مقدمۀ اخیری که اگر نظرتان باشد، گفتیم امام بزرگوار«قدس سره الشریف» بر مقدمات مرحوم آخوند یک مقدمه ای اضافه کرده اند، که ضمن این که مقدمیت دارد، در اصل بحث هم راه گشا است و آن مقدمه این بود که آیا واقعا اوامر متعدده داریم؟ اوامر واقعیۀ اولیه، ثانویه، ظاهریه داریم؟ سه نوع امر داریم؟ یا این که نه یک نوع امر بیشتر نداریم؟ فعلا چون بحث در امر اضطراری است، حالا روی این تکیه داریم. امر ظاهری را هم«ان شاء الله» در جای خودش بحث می کنیم.

تعلق امر واحد به افراد متعددۀ صلاه

اوامر اضطراریه که منحصر به تیمم نیست، مثالهای زیادی در نماز دارد، کسی که قدرت دارد باید ایستاده نماز بخواند، قدرت ندارد نشسته نماز بخواند، قدرت ندارد اضطجاع و استلقاء مطرح می شود. در باب رکوع، رکوع به همین کیفیت که به نحو ایماء و اشاره باشد و همین طور کیفیتهای مختلفی که برای صلاه است، که آخرین حدّش صلاه غرقی است که ظاهرا با یک چشم به هم زدن رکوع و سجودش یا تمام نمازش حاصل می شود. در باب وضو و تیمم که مثال معروف است، در قرآن«أَقِیمُوا الصَّلاهَ» مکرر داریم، مخاطب به این«أَقِیمُوا الصَّلاهَ» چه کسانی هستند؟ مخاطب این آیات عموم مکلفین هست، چه آنهایی که«واجد الماء» هستند و چه آنهایی که«فاقد الماء» هستند «أَقِیمُوا الصَّلاهَ» به صورت خطاب واحد متوجه به«فاقد الماء» و«واجد الماء» شده و خود آیۀ وضو اتفاقا همین معنا را تأیید می کند. برای این که شروعش این است«یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا» یعنی همۀ مکلفین، «إِذا قُمْتُمْ إِلَی الصَّلاهِ» ، کدام صلاه؟ همان صلاتی که در«أَقِیمُوا الصَّلاهَ» ذکر شده، همان صلاتی که در«أَقِمِ الصَّلاهَ لِدُلُوکِ الشَّمْسِ إِلی غَسَقِ اللَّیْلِ» ذکر شده، «إِذا قُمْتُمْ إِلَی الصَّلاهِ» وضو بگیرید، اگر هم آب ندارید تیمم کنید؛ خود آیۀ وضو این معنا را دلالت دارد، یعنی همه را متوجه همان«أَقِیمُوا الصَّلاهَ» می کند، می گوید: شما که می خواهید«أَقِیمُوا الصَّلاهَ» را امتثال کنید، حالت خودتان را در نظر بگیرید، اگر«واجد الماء» هستید وضو بگیرید، اگر«فاقد الماء» هستید، تیمم کنید.

عینا مثل مسألۀ حاضر و مسافر است، نمی توانیم بگوییم حاضر یک خطاب خاصی در رابطۀ با «أَقِیمُوا الصَّلاهَ» دارد، مسافر یک خطاب دیگر! نه آنها هم داخل در«أَقِیمُوا الصَّلاهَ» هستند، منتهی آیه و ادلۀ دیگر، اینها کیفیت صلاه را به حسب حالات بیان می کنند و در کیفیت آن فرق قائل می شوند، آیۀ وضو دو حالت مکلّف را در نظر می گیرد: حالت واجدیت ماء و حالت فاقدیت آن، می گوید آن که «واجد الماء» است اگر بخواهد«أَقِیمُوا الصَّلاهَ» را امتثال کند، کیفیت امتثال«أَقِیمُوا الصَّلاهَ» به این