سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 4 صفحه 268

مسألۀ اجزاء را حتّی بنابر قول به تعدّد اوامر از راه اجماع استفاده می کنیم.

منشأ قول به تعدّد امر

اما اگر کسی گفت: چنین اجماعی ثابت نشده و دلیلی بر این مطلب نداریم که در این فاصله دو نماز ظهر، یا دو نماز عصر واجب نیست. اگر اجماع نباشد نوبت این حرف و بیان امام بزرگوار«قدس سره الشریف» می شود و بسیار قابل دقت هم هست و آن این است که می فرمایند:

باید ملاحظه کنیم، کسی که قائل به تعدّد امر است، چه چیز باعث شده که مسألۀ تعدّد را مطرح کند؟ منشأ مسألۀ تعدّد چیست؟ دو احتمال جریان دارد: یک احتمال این است که منشأ قول قائل به تعدّد اوامر، این باشد: از او می پرسیم: چرا شما نماز«مع التیمم» و نماز«مع الوضوء» را می گویید: دو امر دارد؟ چرا این حرف را می زنید؟ ممکن است در جواب بگوید: برای این که نماز«مع الوضوء» یک حقیقت است و نماز«مع التیمم» یک حقیقت دیگر است. چون مأموربها تعدّد دارد، ماهیتشان متغایر است، حقیقتشان مختلف است لذا اگر دو مأموربه«متغایر الحقیقه» داشته باشیم، چاره ای نداریم جز این که بگوییم: دو امر به اینها متعلّق است، برای این که نمی شود یک امر به دو مأموربه متمایز و متغایر تعلّق بگیرد، اگر هم مثلا در ضمن یک هیئت افعل بیان شد، لکن باطنش دو حکم و دو امر است. نمی شود صلاه و صوم با این که دو حقیقت متمایز و غیرمرتبط است، امر واحد به آنها تعلّق بگیرد، مگر این که به صورت مرکّب درآید. اگر مرکب شد، معنایش این است که یک مأموربه وجود دارد. نمی شود دو مأموربه به وصف دو تا، تحقّق داشته باشد و مع ذلک یک امر در کار باشد مثل سایر موارد. آیا به دو مراد با وصف این که دو مراد است، می شود یک اراده تعلّق بگیرد؟ کما این که در این طرفش هم این طور است، دو امر مستقل نمی شود به یک مأموربه تعلّق بگیرد، مگر این که جنبۀ تأکّد و تأکید در آن مطرح باشد و الاّ چطور می شود که مأموربه واحد باشد، مع ذلک دو امر استقلالی غیر تأکیدی به یک مأموربه متعلّق شود؟

پس این کسی که قائل به تعدّد است، اگر از علّت تعدد از او سؤال کنیم، ممکن است در جواب، علّت تعدّد اوامر را، تعدّد ماهیات مأموربها بداند، بگوید: صلاه مع التیمّم، حقیقتش با حقیقت صلاه «مع الوضوء» فرق می کند. حقیقت نماز در حال قیام، با حقیقت صلاه در حال نشستن فرق می کند و چون اینها دو حقیقت هستند، لامحاله باید دو امر به آنها تعلّق بگیرد. این یک نحو جوابی است که می تواند بدهد.

اما یک طور دیگر هم می تواند جواب دهد. بگوید: علّت تعدّد اوامر، تعدّد ماهیات مأموربها