سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 4 صفحه 27

اشکال بر مرحوم آخوند در مورد مقسم در واجبات

در بعضی از مباحث گذشته شبیه این مطلب را داشتیم و آنجا جوابی از این مطلب ذکر کردیم.

ببینیم اصل این حرف درست است که واجب نفسی، واجب مطلق است و واجب غیری، واجب مقیّد که صریح بیان مرحوم آخوند این مطلب است؟

از ایشان سؤال می کنیم که اگر واجب نفسی، واجب مطلق است و واجب غیری، مقیّد است، پس مقسم اینها چیست؟ شما که می گویید: «الواجب اما نفسی و اما غیری» اگر چیزی مقسم قرار گرفت و دارای دو قسم شد، علاوۀ بر اینکه آن دو قسم با هم تباین و تخالف دارند، هر قسمی در رابطۀ با مقسم، باید یک خصوصیت زائده داشته باشد. آیا می شود این معنا را تصوّر کرد که قسم و مقسم هیچ گونه اختلافی بینشان نباشد؟ شما وقتی مقسم را الواجب قرار می دهید، مقصود چیست؟ بعد می گویید: «الواجب اما نفسی» نفسی را معنا می کنید: واجب بی قید. و«اما غیری یعنی واجب مع القید» پس مقسم در این وسط چه شد؟ واجب مع القید با مقسم مغایر است، اما واجب نفسی که هیچ قیدی ندارد و هیچ تقیّدی در مفهومش وجود ندارد، این مغایرتش با مقسم به چه کیفیت است؟ در چه با هم مغایرت دارند؟ آیا می شود یک چیزی هم مقسم باشد و هم قسم باشد برای مقسم؟ این یک امر غیر قابل تصوّر است. قسم هر چیزی، آن چیز است با خصوصیت زائده، با یک امر اضافی. مقسم شما که عبارت از واجب مطلق است، می گویید: «الواجب اما نفسی و اما غیری» آنوقت چطور می توانید نفسیت را به واجب بدون قید معنا بکنید درحالی که مقسمتان عبارت از واجب بدون قید است؟ آن خصوصیتی که زائد بر مقسم در واجب نفسی وجود دارد، چیست؟ شما می گویید: هیچ گونه خصوصیتی وجود ندارد. پس درحقیقت چطوری این تقسیم را تصوّر بکنیم که تقسیم صحیح باشد که مقسمی وجود داشته باشد، دو قسم داشته باشد، دو قسم علاوۀ بر اینکه با هم مغایر هستند، از طرفی، عین مقسم هم نباشند، بلکه یک خصوصیت زائده بر مقسم داشته باشند، مثل اینکه می گویید: «الحیوان اما ناطق و اما غیر ناطق» این دو خصوصیت زائد بر اصل حیوانیت است که به عنوان جنس مشترک مطرح است، چطوری این معنا تصوّر می شود؟ و همین طور در تعیینیت و تخییریت؟ شما می گویید: «الواجب اما تعیینی و اما تخییری» بعد که به تعیینی می رسید می گویید:

تعیینی واجب بی قید و شرط است. مقسمتان هم که واجب بی قید و شرط بود، «ما الفرق بین القسم و بین المقسم»؟ چطوری تصوّر می کنید که یک چیزی هم مقسم باشد و هم قسم آن مقسم باشد در حالی که مقسم باید مشترک بین همه اقسامش باشد؟ اگر مقسم با یک قسم اتحاد پیدا کرد دیگر