سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 4 صفحه 279

اما اگر ما تعدّد را به همان معنای ظاهری خودش بگیریم که دو حقیقت و دو مأموربه و دو امر است و اینجا اجماعی هم بر عدم وجوب جمع نداشته باشیم، قائل می شویم به این که قضاء در خارج وقت لازم است. البته باز با آن شرط آخر که آن شرط آخر این است که«اقض ما فات»، این معنا را هم دلالت کند که اگر عذر هم مستوعب باشد و تمام وقت را احاطه کرده باشد، باز هم«یجب القضاء بالاضافه الی مافات» همان طوری که آنجا می گفتیم: در دلیل«صلاه مع الوضوء» باید یک اطلاقی وجود داشته باشد که آن اطلاق بگوید: حتّی اگر کسی نماز«مع التیمم» را هم خوانده، باز هم«یجب علیه الصلاه مع الوضوء» اینجا هم در دلیل«اقض مافات» یک چنین معنایی را پیاده کنیم، بگوییم: «ما فات» معنایش این نیست که به هیچ صورتی انجام نشده، حتّی اگر به صورت«صلاه مع التیمم» هم در وقت انجام شده، باز هم عنوان فوت اطلاق دارد، اینجا را شامل می شود به لحاظ این که چون نماز «مع الوضوء» در وقت خوانده نشده، «اقض مافات» می گوید: من به این که نماز«مع التیمم» خوانده شده یا نه؟ کار ندارم. من به این تکیه دارم که این نماز«مع الوضوء» در وقت، فوت شده یا نه؟ اگر فوت شده، «یجب القضاء» ولو این که نماز«مع التیمم» هم خوانده شده باشد، نماز هم صحیح باشد، مشروع هم باشد، مطابق با امر خودش هم باشد، اما این یک امر مستقلی است، یک امر جدیدی است و این امر جدید اقتضا می کند مسألۀ وجوب قضاء را.

پس در حقیقت از نظر قضاء و اداء نتیجه یکسان است، منتها تقریب ها فرق می کند و الاّ هر مبنایی که در مسألۀ اعاده، اقتضای اجزاء و عدم وجوب اعاده می کرد، همان مبنا هم اقتضای عدم وجوب قضاء می کند و آن مبنایی که در آنجا اقتضا می کرد وجوب اعاده و عدم اجزاء را، آن مبنا هم در اینجا وجوب اعاده و قضاء را اقتضا می کند، یعنی اعاده به معنای قضاء. پس تقریبش فرق می کند و الاّ نتیجه از نظر اجزاء و عدم اجزاء، در رابطۀ با اعاده و قضاء، یکسان است، بدون این که فرقی بین اینها وجود داشته باشد.

اصل عملی و مسألۀ اجزاء در اوامر اضطراری

قبل از این که از مسألۀ امر اضطراری بگذریم، یک بحثی در این رابطه پیش می آید که اگر در رابطۀ با ادله از نظر مقام اثبات، به جایی نرسیدیم و در حالت شک و تردید باقی ماندیم، اینجا تکلیف چیست؟ اصل عملی در اینجا با نبود دلیل لفظی، اقتضای چه معنایی را می کند؟ اقتضای اجزاء را می کند یا اقتضای عدم اجزاء را؟ اوّل موضوعش را مشخّص کنیم. شک و تردیدی که در اینجا مطرح می کنیم، از این نظر نیست که شک کنیم که آیا«الامر واحد او متعدّد؟» نه. شک و تردید از این نظر