سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 4 صفحه 28

نمی تواند مغایرت با قسم دیگر داشته باشد و همینطور در مسألۀ عینیت و کفائیت.

بیان مرحوم کمپانی(ره) در توجیه کلام مرحوم آخوند(ره) در واجب نفسی

این اشکال روشن به مرحوم آخوند وارد است، لکن بعضی از بزرگان از تلامذۀ مرحوم محقق خراسانی مثل مرحوم محقق کمپانی صاحب حاشیۀ معروف بر کفایه که قسمت مهم از آن حاشیه را در زمان حیات خود مرحوم آخوند نوشته اند و در چاپهای اول این حاشیه بعد از کلمۀ«قوله» «دام ظله» نوشته اند که پیداست که این حاشیه یک قسمت در زمان حیات مرحوم آخوند که استادشان هست نوشته شده است. مرحوم محقق کمپانی خواستند کلام ایشان را توجیه کنند. توجیهش به همان حرفی است که شبیه حرف ایشان است. می گویند: مرحوم آخوند نمی خواهند بگویند: در واجب نفسی اصلا قیدی وجود ندارد، تا شما بگویید: اتحاد قسم و مقسم لازم می آید. تردیدی نمی شود در این معنا کرد که قسم باید یک خصوصیت زائدۀ بر مقسم داشته باشد، لذا در واجب نفسی هم مثل واجب غیری حتما باید ملتزم بشویم که علاوۀ بر مقسم، یک قیدی وجود دارد، منتها فرق بین قید واجب نفسی و قید واجب غیری در وجودی و عدمی بودن قید است. در واجب غیری، قیدش، قید وجودی است، «یجب الوضوء اذا وجبت الصلوه»، وجوب وضو، مقیّد به این است که ذی المقدمه وجوب داشته باشد. نمی شود وجوب غیری بدون وجوب ذی المقدمه تحقّق پیدا کند. اما در واجب نفسی، قید دارد و آن قید عبارت از این است که وقتی که می گوییم: «الصلوه واجبه» که وجوب صلاه، یک وجوب نفسی در مقابل وجوب وضوء که غیری است می باشد. این وجوب، معنایش اطلاق نیست اینطوری که از ظاهر کلام کفایه استفاده می شود، این مقیّد به یک قید عدمی است و آن قید عدمی این است که لازم نیست شیء دیگری وجوب داشته باشد تا این هم وجوب پیدا کند، «عدم لزوم تحقّق وجوب آخر» تا بگوییم: «وجبت الصلوه». لازم نیست که چیزی دیگری وجوب داشته باشد تا ما بگوییم: «وجبت الصلوه» و این«عدم لزوم وجوب شی آخر» به صورت قیدیت در باب واجب نفسی مطرح است. لذا می فرماید: در توجیه کلام استاد درحقیقت مجبوریم که یک چنین حرفی بزنیم تا آن حرف واضح الفساد لازم نیاید، بگوییم: این قید دارد آن هم قید دارد، لکن چون این قیدش قید عدمی است و آن قیدش، قید وجودی است. در مقام اطلاق از اطلاق می توانیم عدم مدخلیت قید وجودی را استفاده بکنیم برای اینکه قید وجودی مؤنۀ زائده لازم دارد، اما قید عدمی نیاز به مؤنۀ زائده ندارد. پس ضمن اینکه هر دو قید می خواهد، حیث اینکه فارق بین القیدین، العدمیه و الوجودیه هست، ما از اطلاق می توانیم به نفع این قید عدمی استفاده بکنیم، برای اینکه قید