سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 4 صفحه 281

عدم شمول اطلاق دلیل بر اعادۀ نماز

حالا که مسألۀ را به صورت شک و تردید می خواهیم مطرح کنیم، عنوان مسأله این است که نه دلیل«صلاه مع التیمم» اطلاق دارد، نه دلیل«صلاه مع الوضوء»! یک دلیل می گوید: «فاقد الماء یجب علیه الصلاه مع التیمّم» اما«فاقد الماء فی جمیع الوقت ام فی بعض اجزاء الوقت؟» اطلاقی ندارد که این معنا را از آن استفاده کنیم. از آن طرف هم دلیل«صلاه مع الوضوء» هم اطلاق ندارد. نمی گوید که وقتی که«واجد الماء» شدید، در هرحال باید نماز«مع الوضوء» بخوانید، می خواهد نماز«مع التیمم» خوانده باشید، یا یک کسی که نه تابه حال در این چند ساعت از وقت که«فاقد الماء» بوده و حالا «واجد الماء» شده، نمازش را نخوانده اصلا، حالا می خواهد نماز بخواند.

اگر این دو اطلاق از دست ما گرفته شود، در نتیجه ما اینجا می مانیم، از یک طرف در رابطۀ با مشروعیت«صلاه مع التیمّم» و حد و حدود مشروعیت، لنگی داریم. البته قدر متیقّن دارد، قدر متیقّنش آنجایی است که عذر انسان مستوعب جمیع وقت باشد. اما غیر از قدر متیقّنش، مشکوک است که آیا صلاه«مع التیمم» مشروعیت دارد یا نه؟ از طرفی هم اطلاقی در دلیل«صلاه مع الوضوء» وجود ندارد و نمی دانیم اینجا چه کنیم؟ حالا نوبت به اصول عملیه رسیده، می خواهیم ببینیم اصول عملیه که تنها راه معالجه در صورت شک و تردید است و آخرین راهی است که اسلام برای انسان مقرّر کرده، به صورت جهل و شک و تردید است. اصل عملی در اینجا چه اقتضا دارد؟ فرض کنید کسی یک ساعت اوّل وقت«فاقد الماء» بوده، یک ساعت به غروب هم«واجد الماء» شده است. نماز «مع التیمم» را در اوّل خوانده، اما چطوری خوانده؟ رجاء خوانده، با احتمال مشروعیت خوانده.

چون یک ساعت فقدان ماء از دلیل روشن نشد که نماز«مع التیمم» مشروعیت دارد یا ندارد؟ اما چیزی را که انسان شک در آن دارد، معنایش این نیست که حق ندارد انجام دهد، معنایش این است که حق ندارد به عنوان شرع انجام دهد. اما اگر رجاء بخواهد انجام دهد، هیچ مانعی از انجام آن وجود ندارد و در موارد رجاء قصد قربت هم جریان دارد.

این طور نیست که احتمال، منافات با قصد قربت داشته باشد. حالا نماز«مع التیمم» را در یک ساعت اوّل وقت رجاء بداعی احتمال المشروعیه و احتمال المحبوبیه خواند؛ یک ساعت به غروب هم«صار واجد الماء». ما هم طبق مبنای خودمان قائل به وحدت امر بودیم، گفتیم: تعدّد مطرح نیست، همه در راه«أَقِیمُوا الصَّلاهَ» و امتثال«أَقِیمُوا الصَّلاهَ» دارند گام برمی دارند. پس اوّل وقت «صلّی مع التیمم رجاء بداعی المحوبیه» و یک ساعت به غروب صار«واجد الماء» در هیچ کدام از دو